Ailesinde kanser öyküsü bulunan kadınlar çoğu zaman kontrollere ne zaman başlamaları gerektiğini merak eder. Bu soru tek bir yaş sayısıyla yanıtlanmaz. Kontrol yaşı, ailedeki tanının türüne, tanı konulan kişinin yakınlık derecesine ve o kişinin tanı aldığı yaşa göre belirlenir. Aşağıda ailesel öykünün kontrol planını nasıl etkilediği, hangi tarama yöntemlerinin gündeme geldiği ve aile bilgisinin hekime nasıl aktarılacağı genel hatlarıyla anlatılmıştır.
Ailesel Öykü Kontrol Yaşını Nasıl Değiştirir?
Toplumun geneli için önerilen tarama yaşları, ortalama risk taşıyan kişiler düşünülerek belirlenir. Ailesinde belirli tanılar bulunan kadınlarda ise değerlendirme kişiye özel yapılır. Bu durumda kontrollere genel öneriden daha erken bir yaşta başlanması gündeme gelebilir. Amaç, olası değişiklikleri henüz sessiz seyrettiği dönemde fark edebilmektir. Bu yaklaşım hastalık beklentisi anlamına gelmez; yalnızca takibin kişiye uyarlanmasıdır.
Erken başlangıç kararında sık kullanılan bir ölçüt, ailede tanı alan kişinin o tanıyı hangi yaşta aldığıdır. Yakın bir akraba görece genç yaşta tanı almışsa, kontrollerin o yaştan belirli bir süre önce başlatılması düşünülebilir. Bu hesap her tanı türü için aynı biçimde işlemez ve hekim değerlendirmesiyle şekillenir. Ailedeki tanı ileri yaşta konulmuşsa, kontrol yaşında belirgin bir öne çekme gerekmeyebilir.
Ailesel öykünün kapsamı da belirleyicidir. Ailede tek bir kişide görülen bir tanı ile birden çok kuşakta tekrarlayan tanılar aynı ağırlıkta değerlendirilmez. Aynı kişide birden fazla organı ilgilendiren tanı bulunması ya da erkek bireylerde meme tanısı gibi seyrek durumlar da dikkat çekici sayılır. Bu ayrıntılar, takibin sıklığını ve başlama yaşını birlikte belirler.
Ailesel öykü bulunmayan kadınlarda ise genel tarama önerileri geçerlidir. Bu öneriler yıllar içinde geniş katılımlı çalışmalarla oluşturulmuştur ve toplumun büyük bölümü için yeterli kabul edilir. Öykünün olmaması kontrollerin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Jinekolojik tarama, ailesel yatkınlıktan bağımsız olarak üreme çağındaki kadınların düzenli takibinin bir parçasıdır.
Hangi Yakınlık Derecesi Daha Önemlidir?
Yakınlık derecesinin ağırlığı, paylaşılan kalıtsal malzemenin oranından gelir. Anne, kız kardeş ve kız çocukla bu oran yaklaşık yarı yarıyadır; bu nedenle onlardaki tanılar başlangıç yaşını en çok etkileyen bilgilerdir. Teyze, hala ve büyükannelerde oran dörtte bire iner, kuzenlerde daha da düşer. Bununla birlikte uzak bir akrabada genç yaşta konulmuş bir tanı, yakın bir akrabadaki ileri yaş tanısından daha fazla ağırlık taşıyabilir. Sayı ile yaş bu nedenle birlikte okunur.
Sayı da yakınlık kadar önem taşır. Birden fazla yakın akrabada aynı ya da ilişkili tanıların bulunması, tek bir kişideki öyküye göre daha dikkat çekicidir. Özellikle bu tanıların aynı soy hattında, yani hep anne ya da hep baba tarafında toplanması not edilir. Bu birikim, ailede paylaşılan bir yatkınlık olasılığını akla getirebilir.
Kontrole başlama yaşı belirlenirken bakılan ilk sayı, ailedeki tanının kaç yaşında konulduğudur. Yaygın kullanılan yaklaşımlarda takibe, o yaştan yaklaşık on yıl önce başlanması gündeme gelir. Kırk yaşında tanı almış bir anne söz konusuysa kızının izlemi otuz yaş dolaylarında başlayabilir. Ailede birden fazla tanı varsa en erken yaşı olan hesaba katılır. Bu hesabın çıktısı bir başlangıç noktasıdır; sonraki aralıklar ayrıca planlanır.
Tanı konulan yaş, yakınlık derecesiyle birlikte yorumlanır. Birinci derece bir yakının genç yaşta tanı alması, ileri yaşta konulmuş bir tanıya göre daha belirleyici kabul edilir. Bunun nedeni, genç yaştaki tanıların kalıtsal yatkınlıkla daha sık ilişkilendirilmesidir. Yine de bu bir kural değil, değerlendirmede kullanılan ölçütlerden yalnızca biridir.
Rahim Ağzı Taraması Hangi Yaşta Başlar?
Rahim ağzı (serviks) taraması, diğer jinekolojik taramalardan farklı bir mantıkla planlanır. Bu taramanın başlama yaşı ailesel öyküye göre değişmez. Belirleyici olan yaş ve cinsel yaşamın başlangıcıdır. Yaygın uygulamada tarama, cinsel yaşamı bulunan kadınlarda belirli bir yaştan sonra başlatılır ve düzenli aralıklarla sürdürülür. Ailede rahim ağzı tanısı bulunması bu yaşı öne çekmek için tek başına yeterli sayılmaz.
Bunun nedeni, rahim ağzındaki hücre değişikliklerinin büyük ölçüde uzun süreli HPV enfeksiyonuyla ilişkilendirilmesidir. Yani buradaki temel etken kalıtsal yatkınlıktan çok bir virüs enfeksiyonunun kalıcı hâle gelmesidir. Aile bireyleri arasında bu virüsün paylaşılması söz konusu olmadığı için, ailesel öykü tarama yaşını doğrudan değiştirmez.
Rahim ağzı taramasının başlangıç yaşı, ailedeki öyküden bağımsız biçimde belirlenir. Bunun nedeni, bu bölgedeki hücre değişikliklerinin ağırlıklı olarak kalıtımla değil, cinsel yolla bulaşan bir virüsle ilişkilendirilmesidir. Bu nedenle ailesinde meme ya da yumurtalık tanısı bulunan bir kadın için de aynı yaş geçerlidir ve tarama erkene çekilmez. Tarama, cinsel yaşamın başlamasından sonraki belirli bir yaştan itibaren, ülkedeki tanımlı program çerçevesinde yürütülür.
Önceki taramalarda değişiklik saptanmış kadınlarda takip aralığı kısalabilir. Bu durumda tarama, genel önerilerdeki sıklıktan daha yakın aralıklarla sürdürülür. Aynı biçimde bağışıklık sistemini etkileyen bir durumu bulunan kadınlarda da izlem farklı planlanabilir. Bu kararlar önceki sonuçlar ve muayene bulguları birlikte değerlendirilerek verilir.
Meme ve Yumurtalık İçin Hangi Kontroller Önerilir?
Meme ve yumurtalık için ailesel öykü, rahim ağzından farklı olarak takip planını doğrudan etkileyebilir. Bu iki organı ilgilendiren yatkınlıklar aynı gen değişiklikleriyle ilişkilendirilebildiği için birlikte değerlendirilir. Ailesinde bu tanılar bulunan kadınlarda kontroller genel önerilere göre daha erken başlatılabilir ve daha yakın aralıklarla sürdürülebilir.
Meme dokusunun yoğunluğu, hangi görüntülemenin ne zaman devreye gireceğini belirleyen başlıca etkendir. Otuzlu yaşlardaki bir kadında doku yoğun olduğundan filmde ayrıntı seçmek güçleşir; bu yaşlarda ses dalgasıyla yapılan inceleme öne çıkar. Yaş ilerleyip doku yağ dokusuna dönüştükçe filmin ayırt etme gücü artar. Yumurtalıklar için ise vajinal yoldan yapılan ultrason kullanılır. Bu iki organın izlemi ayrı takvimlerle yürütülür ve aynı randevuda toplanması zorunlu değildir.
Yumurtalık (over) için ise toplum geneline uygulanan yerleşik bir tarama testi bulunmamaktadır. Kullanılan yöntemler daha çok riskli kabul edilen kadınlarda değerlendirme amacıyla gündeme gelir. Jinekolojik ultrason yumurtalıkların görünümünü ortaya koyar. Kanda bakılan bazı belirteçler ise ultrason bulgularıyla birlikte yorumlanır ve tek başına karar verdirici sayılmaz.
Bu yöntemlerin sınırlılıkları kadına açıkça anlatılır. Ultrasonda görülen her bulgu kötü huylu bir tabloyu göstermez; iyi huylu kistler üreme çağındaki kadınlarda sık karşılaşılan bulgulardır. Kan belirteçleri de başka nedenlerle yükselebilir. Bu nedenle sonuçlar bütün içinde değerlendirilir ve gerektiğinde belirli bir süre sonra tekrarlanarak izlenir.
Kontrol Aralıkları Nasıl Belirlenir?
Kontrol aralığı, kadının yaşı, ailesel öyküsünün ağırlığı, önceki tetkik sonuçları ve varsa şikâyetleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Ortalama risk taşıyan kadınlarda yıllık jinekolojik değerlendirme yaygın bir uygulamadır. Tarama testlerinin tekrarlanma sıklığı ise testin türüne göre değişir ve her kontrolde yeniden yapılmaları gerekmeyebilir.
Belirgin ailesel öyküsü bulunan kadınlarda aralıklar kısaltılabilir. Bu kısaltma keyfi değil, tanımlı bir plan çerçevesinde yapılır. Örneğin görüntüleme yılda bir kez yerine daha sık planlanabilir ya da farklı yöntemler dönüşümlü uygulanabilir. Planın ayrıntısı, ailedeki tanı bilgilerinin ne kadar net olduğuna da bağlıdır.
Takip planı bir kez oluşturulup değişmeden sürdürülen bir program değildir. Yeni bir aile bilgisi ortaya çıktığında, ailede yeni bir tanı konulduğunda ya da kadının kendi tetkiklerinde bir değişiklik görüldüğünde plan yeniden gözden geçirilir. Bu nedenle kontrollerde ailesel öykünün güncellenip güncellenmediği sorulur.
Aralıklar sabit bir çizelgeden okunmaz; her kadın için yeniden hesaplanır. Ailede tek bir tanı varsa ve o da ileri yaşta konulmuşsa, yıllık ya da iki yılda bir izlem yeterli görülebilir. Birden çok yakında genç yaşta tanı bulunduğunda aralık kısalır ve altı aya kadar inebilir. Yapılan bir genetik inceleme sonucu elde varsa program bütünüyle yeniden düzenlenir. Yaş ilerledikçe aralıkların yeniden gözden geçirilmesi de bu planın bir parçasıdır.
Genetik Danışmanlık Hangi Durumlarda Gündeme Gelir?
Genetik danışmanlık, ailesel öykünün ayrıntılı biçimde değerlendirildiği bir görüşme sürecidir. Bu süreçte aile ağacı çıkarılır, tanılar ve tanı yaşları kaydedilir. Danışmanlık her ailesel öyküde gerekmez; belirli ölçütleri karşılayan durumlarda gündeme gelir. Amaç, kadının kişisel risk değerlendirmesini yapmak ve varsa test seçeneklerini anlatmaktır.
Danışmanlığın düşünüldüğü durumlar arasında ailede genç yaşta konulmuş tanılar, birden çok yakında görülen benzer tanılar ve aynı kişide birden fazla organı ilgilendiren tanılar sayılabilir. Ailede daha önce bir gen değişikliği saptanmış olması da doğrudan danışmanlık gerekçesidir. Bu durumda kadının aynı değişikliği taşıyıp taşımadığı araştırılabilir.
Görüşmede test yaptırmanın olası sonuçları önceden konuşulur. Test her zaman net bir yanıt vermeyebilir; anlamı belirsiz kalan sonuçlar da görülebilir. Sonucun kadının kendisi ve aile bireyleri açısından ne anlama geleceği de değerlendirilir. Bu nedenle karar aceleye getirilmez ve kadının yeterli bilgiyle karar vermesi hedeflenir.
Danışmanlık sonrası test yapılmaması da geçerli bir seçenektir. Test yaptırmayan kadınlarda takip, ailesel öykünün kendisi temel alınarak planlanır. Yani genetik test, düzenli kontrolün yerine geçen bir uygulama değildir. Takip her iki durumda da sürdürülür, yalnızca planın ayrıntısı değişebilir.
Aile Öyküsü Hekime Nasıl Aktarılmalıdır?
Aile öyküsünün doğru aktarılması, kontrol planının isabetli kurulmasını sağlar. Bu nedenle görüşmeden önce bilgilerin toparlanması yararlı olur. Hangi akrabada hangi organı ilgilendiren bir tanı bulunduğu, tanının hangi yaşta konulduğu ve akrabanın anne mi baba tarafından mı olduğu not edilebilir. Bu üç bilgi değerlendirmenin temelini oluşturur.
Tanının organının doğru bilinmesi özellikle önemlidir. Ailede "karın bölgesinde bir hastalık" gibi genel ifadelerle aktarılan öyküler, hangi organı ilgilendirdiği bilinmediğinde değerlendirmeye katkı sağlamaz. Mümkünse aile bireylerinden ya da elde bulunan eski raporlardan bu bilgi netleştirilir. Kesin bilinmeyen bilgilerin de tahmin olarak değil, belirsiz olduğu belirtilerek aktarılması doğru olur.
Görüşmeye hazırlıklı gelmek, başlangıç yaşının doğru hesaplanmasını kolaylaştırır. Aktarılacak bilgiler arasında kimde hangi organın tanısı olduğu, o kişinin tanı anındaki yaşı ve varsa elde bulunan rapor örnekleri sayılabilir. Yıl tam hatırlanmıyorsa yaklaşık bir aralık vermek de işe yarar. Aile büyükleriyle önceden konuşup bu bilgileri bir kâğıda not etmek, muayenehanede hafızaya güvenmekten daha güvenilir bir yol olarak önerilir.
Bir kez alınan aile bilgisi kalıcı sayılmaz; yıllar içinde tablo değişebilir. Kardeşlerden ya da çocuklardan birine yeni bir tanı konulması, kontrol sıklığını doğrudan etkileyebilecek bir gelişmedir ve ilk fırsatta paylaşılması yerinde olur. Ailede daha önce bir inceleme yaptırılmışsa raporun bir kopyasının dosyaya eklenmesi de sonraki değerlendirmeleri kolaylaştırır.
