Şeker yükleme testinin asıl bilgi veren bölümü, şekerli sıvı içildikten sonra alınan ölçümlerdir. Bu saatlerde elde edilen sayılar, vücudun ani bir şeker yüküne ne kadar hızlı yanıt verebildiğini gösterir. Açlık ölçümü olağan görünen bir kişide bile bu saatlerde bozulma saptanabilir. Aşağıda hangi saatlerde ölçüm yapıldığı, kullanılan sınırlar ve yüksek sonuçların nasıl değerlendirildiği anlatılmaktadır.
Şeker Yükleme Testinde Hangi Saatlerde Ölçüm Yapılır?
Ölçüm saatleri, uygulanan yöntemin türüne göre değişir. Gebelikte kullanılan tek basamaklı uygulamada 75 gram şeker içeren sıvı içilir ve açlık, birinci saat ile ikinci saat olmak üzere üç ölçüm alınır.
İki basamaklı uygulamada önce 50 gram şekerle bir tarama yapılır; bu aşamada açlık koşulu aranmaz ve tek bir ölçüm alınır. Bu tarama basamağında birinci saat ölçümü için ülkemizde yaygın olarak 140 mg/dL çizgisi kullanılır; kimi merkezlerde daha çok sonucu yakalamak amacıyla 130 ya da 135 mg/dL de tercih edilebilir. Sonuç kullanılan sınırı aşarsa 100 gram şekerle ikinci aşamaya geçilir. Bu basamağın bir tarama olduğu, tanı koyan bir ölçüm olmadığı özellikle vurgulanır: sınırın aşılması yalnız ikinci aşamanın gerekli görüldüğünü gösterir, tek başına gebelik şekeri anlamı taşımaz ve tarama sınırının altında kalan bir sonuç da ilerleyen haftalarda izlem gereğini tümüyle ortadan kaldırmaz. Bu aşamada açlık, birinci, ikinci ve üçüncü saat olmak üzere dört ölçüm yapılır.
Gebe olmayan kişilerde ise 75 gram şekerle yapılan uygulamada genellikle açlık ve ikinci saat ölçümleri değerlendirmeye alınır. Ölçüm saatlerinin başlangıç noktası, sıvının içilmeye başlandığı andır; bu nedenle sıvının belirlenen sürede bitirilmesi istenir.
Ara saatlerde ek ölçüm alınması günlük uygulamada yaygın değildir. Otuzuncu dakika gibi noktalarda yapılan ölçümler ağırlıklı olarak araştırma amacıyla kullanılır. Rutin değerlendirmede belirlenmiş saatlerle yetinilir.
Saatlik Değerler İçin Sınırlar Nelerdir?
Yetmiş beş gramlık uygulamada üç basamağın her birine ayrı bir çizgi tanımlanmıştır ve bu çizgiler aşağı doğru inen bir seyir izler: tepe noktasına yakın olan birinci saatte 180 mg/dL, yükün büyük bölümünün alınmış olması beklenen ikinci saatte 153 mg/dL, hiç yük almamış açlık örneğinde ise 92 mg/dL. Basamaklar arasındaki bu düşen sıralama, vücuttan beklenen toparlanmayı yansıtır. Değerlendirme sırasında üç basamak bir bütün olarak değil, her biri kendi çizgisiyle karşılaştırılarak ele alınır.
Gebelikte 100 gramlık uygulamada sınırlar farklıdır. Açlık için 95, birinci saat için 180, ikinci saat için 155 ve üçüncü saat için 140 mg/dL değerleri kullanılır. Bu yaklaşımda en az iki değerin sınırı aşması aranır.
Gebe olmayan kişilerde ikinci saat için farklı bir ölçek geçerlidir. Bu değerin 140 mg/dL altında kalması beklenir; 140 ile 199 mg/dL arasındaki sonuçlar ara dönem olarak değerlendirilir. 200 mg/dL ve üzeri değerler ise şeker hastalığı yönünden ele alınır. Gebelik dışındaki bu ölçekte, belirgin bir yakınma bulunmadığı sürece tek bir yüksek sonucun tanı doğurmadığı unutulmamalıdır; ayrı bir günde yinelenen ölçümün ya da HbA1c gibi ikinci bir ölçütün aynı yönü göstermesi aranır. Aynı biçimde, bu sınırların altında kalan bir sonuç da şeker dengesinin her yönüyle korunduğunun kanıtı sayılmaz.
Bu sınırların hangi kaynağa göre kullanıldığının raporda belirtilmesi önem taşır. Aynı sayı, farklı ölçeklerde farklı biçimde işaretlenebilir. Bu nedenle sonuç, uygulanan yöntem bilinmeden karşılaştırılmaz.
Bir Saatlik Değerin Yüksekliği Ne Anlama Gelebilir?
Birinci saat ölçümü, şeker yükünden sonraki en yüksek noktaya yakın bir zamanı yakalar. Bu değerin yükselmesi, pankreasın yüke verdiği ilk hızlı yanıtın yetersiz kaldığını düşündürebilir.
Sağlıklı bir yanıtta pankreas, önceden depolanmış hormonu hızla salgılayarak şeker yükselmesini erken frenler. Bu ilk aşamanın zayıflaması, tepe değerinin olağandan yükseğe çıkmasına yol açar. Bu bulgu, süreçteki erken bir değişimin göstergesi olarak yorumlanabilir.
Birinci saatteki yükselmenin bir başka olası nedeni, midenin boşalma hızındaki farklılıklardır. Şekerli sıvının bağırsağa hızlı geçtiği durumlarda emilim de hızlanır ve tepe değeri yükselir. Bu nedenle tek başına birinci saat yüksekliği, ikinci saat değeri bilinmeden yorumlanmaz.
Bu saatteki değerin kişinin kilosuyla da ilişkilendirildiği bilinir. Bel çevresi geniş olan kişilerde tepe değerinin daha yüksek çıkması sık görülen bir durumdur. Bu bilgi sonucun yorumunda göz önünde bulundurulur.
İkinci Saat Değeri Neden Ayrıca Önemlidir?
İkinci saat, şeker yükünün büyük bölümünün dokular tarafından alınmış olmasının beklendiği zamandır. Bu noktada değerin hâlâ yüksek kalması, dokuların şekeri kandan uzaklaştırmakta zorlandığını gösterir.
Bu nedenle ikinci saat ölçümü, tanı ölçütlerinde en çok ağırlık verilen basamaktır. Gebe olmayan kişilerde şeker hastalığı tanısı için tanımlanmış ölçütlerden biri doğrudan bu saate dayanır. Ara dönem tanımlaması da yine bu ölçüm üzerinden yapılır.
İkinci saat değerinin taşıdığı bilgi, açlık ölçümünün verdiğinden farklıdır. Açlık değeri karaciğerin gece boyunca sürdürdüğü üretimi yansıtırken, ikinci saat kas dokusunun şekeri alma kapasitesini gösterir. Bu iki alandan yalnız biri bozulmuş olabilir; bu nedenle ikisi birlikte değerlendirilir.
Bu saatteki değerin uzun dönemli sonuçlarla ilişkisi de araştırılmıştır. İzlem çalışmalarında bu ölçümün, açlık değerine göre farklı bilgi taşıdığı gösterilmiştir. Bu nedenle iki ölçümden yalnız birinin bakılması eksik bir değerlendirme doğurur.
Test Sırasında Hareket ve Kusma Sonucu Etkiler mi?
Test süresince yürüyüş yapılması ya da merdiven çıkılması, kas dokusunun şekeri hızla tüketmesine yol açar. Bu durumda ölçülen değerler gerçek yanıtı yansıtmaz ve olduğundan düşük çıkabilir. Bu nedenle test boyunca oturarak beklenmesi istenir.
Şekerli sıvının içilmesinin ardından bulantı ve kusma görülebilir. Kusma olması durumunda alınan şeker miktarı belirsiz hâle geldiği için test genellikle geçersiz sayılır ve başka bir güne planlanır. Bu durumun görevlilere bildirilmesi gerekir.
Sigara içilmesi, test sırasında besin ya da su dışında içecek tüketilmesi de sonucu bozar. Ateşli bir hastalık, yakın zamanda geçirilmiş bir ameliyat ve yoğun bir kaygı hâli değerleri yükseltebilir. Kortizon içeren ilaçların kullanılması da benzer bir etki oluşturur ve muayene sırasında bildirilmelidir.
Test sırasında uzun süre uzanarak beklenmesi de önerilmez. Oturur durumda beklenmesi, hem dolaşımın hem de ölçümlerin tutarlılığı açısından tercih edilir. Testin süresi boyunca merkezden ayrılmamak gerekir.
Gebelik Şekeri Tanısı Nasıl Konulur?
Tanı, uygulanan yönteme göre belirlenmiş sınırların aşılmasına dayanır. Tek basamaklı 75 gramlık uygulamada üç değerden herhangi birinin sınıra ulaşması ya da aşması yeterli kabul edilir.
Yüz gramlık ikinci aşamada ölçüt sayı değil, sayıların kaç tanesinin çizgiyi geçtiği üzerinden kurulur; dört basamaktan ikisinin birden aşılması beklenir. Bu kurgu, tek bir saatte görülen yükselmenin emilim hızı ya da o güne özgü koşullardan kaynaklanabileceği düşüncesine dayanır. Dolayısıyla yalnız birinci saatin ya da yalnız üçüncü saatin çizgiyi geçmesi bu ölçekte tabloyu tamamlamaz. Böyle bir sonuç dosyada işaretlenir ve gebelik ilerledikçe ölçümün yinelenmesi gündeme gelebilir.
Testin uygulanma zamanı da tanının bir parçasıdır. Değerlendirme çoğunlukla gebeliğin yirmi dördüncü ile yirmi sekizinci haftaları arasında planlanır. Risk başlıkları bulunan kadınlarda ise gebeliğin daha erken döneminde yapılması gündeme gelebilir. Bu karar takip eden hekim tarafından verilir.
Tanının konulması, izlemin biçimini de belirler. Beslenme düzeninin gözden geçirilmesi, kan şekeri kayıtlarının tutulması ve ultrason takibinin sıklaştırılması gündeme gelebilir. Bu planlama gebeliğin haftasına göre yapılır.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Test raporunun gebelik takibini yürüten hekimle birlikte ele alınması uygun olur. Hangi yöntemin uygulandığı ve sonucun bu yönteme göre nasıl okunacağı bu görüşmede netleşir.
Yükleme sonrası basamakları yüksek çıkan bir raporda, günlük yaşamdaki bazı değişimlerin de görüşmeye taşınması yorumu kolaylaştırır. Su içildiği halde dinmeyen bir susuzluk duygusu, gündüz saatlerinde beklenenden sık tuvalete gitme ihtiyacı, uyku düzeni bozulmadığı halde süren bir halsizlik ve yazıya odaklanırken bulanıklaşan bir görüş bunların başında gelir. Arka arkaya yaşanan idrar yolu yakınmaları ile yinelenen mantar şikâyetleri de aynı başlık altında değerlendirilmek üzere hekime iletilebilir.
Bebek hareketlerinde azalma, karında olağandışı hızlı büyüme hissi, el ve yüzde ani şişme ile şiddetli baş ağrısı gecikmeden başvuru gerektiren bulgular arasındadır. Test sonrasında baş dönmesi, terleme ve bayılma hissi ortaya çıkarsa bu durum da bildirilmelidir.
Önceki gebeliklere ait bilgilerin aktarılması da değerlendirmeye katkı sağlar. Daha önce şeker yüksekliği yaşanmış olması ya da iri bebek doğurulmuş olması izlemin biçimini etkiler. Bu bilgiler ilk görüşmede kaydedilir.
Bu Değer Tek Başına Yeterli midir?
Yükleme testinin tek bir saatine ait ölçüm, testin bütününden koparıldığında yanıltıcı olabilir. Değerlendirme, tüm basamakların birlikte okunmasıyla yapılır.
Laboratuvar koşulları da sonucu etkileyebilir. Kan örneğinin uygun tüpe alınmaması ya da ayrıştırılmadan uzun süre bekletilmesi şeker düzeyinin düşük ölçülmesine yol açabilir. Bu nedenle numune koşulları değerlendirmenin parçasıdır.
Hangi haftada bulunulduğu, kilonun ne hızla arttığı, tansiyon takibi, ultrasonda saptanan bebek ölçüleri ve sıvı miktarı sonucu çevreleyen verilerdir. Ailede şeker hastalığı öyküsü, geçmiş gebeliklerin nasıl geçtiği ve varsa polikistik over sendromu tanısı da tartıya katılır. Böyle bir çerçeve içinde okunduğunda saatlik değerler anlam kazanır.
Testin bir kez yapılmış olması da yeterli sayılmayabilir. Gebeliğin ilerleyen haftalarında tablo değişebilir ve yeniden değerlendirme gündeme gelebilir. Bu karar takip eden hekim tarafından verilir.
