HPV, insanlarda en sık karşılaşılan virüs gruplarından biridir. Adını insan papilloma virüsü ifadesinin baş harflerinden alır. Cinsel yaşamı olan kişilerin büyük bölümü yaşamının bir döneminde bu virüsle karşılaşır. Karşılaşmanın kendisi çoğu zaman bir hastalık tablosuna dönüşmez. Aşağıda virüsün nasıl bir yapıya sahip olduğu, hangi yollarla geçtiği ve hangi durumlarda değerlendirme gerektirdiği genel hatlarıyla açıklanmıştır.
HPV Nasıl Bir Virüstür?
HPV, deri ve mukoza hücrelerinde çoğalan bir DNA virüsüdür. Vücuda girdikten sonra kan dolaşımına yayılmaz; yerleştiği yüzeyin en alt hücre katmanında kalır. Çoğalması, bu hücrelerin kendi bölünme döngüsüne bağlıdır. Bu nedenle enfeksiyon çoğunlukla bölgesel kalır ve genel bir hastalık tablosu oluşturmaz. Virüsün bu davranışı, neden çoğu kişide fark edilmeden seyrettiğini açıklar.
Virüsün iki yüzden fazla tipi tanımlanmıştır. Bu tiplerin bir bölümü el, ayak ve gövde derisinde siğil oluşumuyla ilişkilidir. Yaklaşık kırk kadar tip ise genital bölge mukozasına yerleşme eğilimi gösterir. Jinekolojik açıdan asıl ilgi konusu olan grup budur. Tiplerin yerleştikleri doku farklılık gösterdiği için, elde görülen bir siğille genital bölgedeki enfeksiyon aynı tipe bağlı olmayabilir.
Genital bölgeye yerleşen tipler kendi içinde iki grupta değerlendirilir. Düşük riskli olarak adlandırılan tipler genellikle iyi huylu siğil oluşumuyla ilişkilendirilir. Yüksek riskli tipler ise uzun süre vücutta kaldıklarında rahim ağzı hücrelerinde değişikliğe yol açabilir. Bu ayrım, testlerin neden tip belirlemesi yaptığını ve takip aralıklarının neden farklılaştığını anlaşılır kılar.
Virüs, yerleştiği hücrenin çoğalma denetimini etkileyen proteinler üretir. Bağışıklık sistemi çoğu kişide bu etkiyi kısa sürede sınırlandırır ve enfeksiyon sona erer. Enfeksiyonun kalıcı hale geldiği durumlarda ise hücre değişikliği yavaş bir seyir izleyebilir. Bu yavaşlık, düzenli aralıklarla yapılan taramanın neden anlamlı olduğunu ortaya koyar.
Bulaşma Yolları Nelerdir?
Genital tiplerin başlıca geçiş yolu cilt ve mukoza temasıdır. Cinsel temas sırasında bölgeler arasında oluşan doğrudan yüzey teması, virüsün geçişi için yeterli olabilir. Bu geçiş vücut sıvılarının aktarımını gerektirmez. Dolayısıyla bulaş, yalnızca belirli bir temas biçimiyle sınırlı değildir. Bu özellik, virüsün toplumda neden bu kadar yaygın görüldüğünü açıklayan temel etkendir.
Bulaşın gerçekleşmesi için karşı tarafta görünür bir bulgunun olması gerekmez. Virüsü taşıyan kişide çoğu zaman siğil ya da başka bir belirti bulunmaz. Bu nedenle geçişin ne zaman gerçekleştiği çoğunlukla belirlenemez. Enfeksiyonun uzun süre sessiz kalabilmesi de zaman belirlemeyi güçleştirir. Bu durum tıbbi bir yetersizlik değil, virüsün doğal seyrinin bir sonucudur.
Bu etken vücut sıvılarıyla değil doğrudan deri teması üzerinden geçtiği için, korunmanın kapsamı da temas eden yüzeyle sınırlı kalır. Kılıf kullanmak geçiş ihtimalini belirgin biçimde düşürür, ancak kapatmadığı deri alanları bulunduğundan bu ihtimali büsbütün ortadan kaldıramaz. Buna karşın her birliktelikte kullanılmasının sağladığı koruyucu yarar bilinmektedir ve cinsel yolla geçen diğer etkenler bakımından da geçerli sayılır. Hangi yolun benimseneceği kişinin bütünsel sağlık değerlendirmesi içinde kararlaştırılır.
Doğum sırasında anneden bebeğe geçiş nadir görülen bir bulaş yoludur. Bu durumda bebekte solunum yollarında iyi huylu oluşumlar gelişebilir. Sıklığı düşüktür ve gebelik takibi sırasında ayrıca değerlendirilir. Bulaş yollarının bilinmesi, konuya suçlayıcı bir bakış açısıyla değil, tıbbi bir çerçeveden yaklaşmayı kolaylaştırır.
Cinsel Temas Dışında Bulaş Olur mu?
Cinsel temas dışı geçiş olasılığı düşük kabul edilir. Virüs vücut dışında uzun süre canlılığını korumakta güçlük çeker. Yine de nemli yüzeylerde kısa süre kalabildiğine ilişkin gözlemler bulunur. Bu nedenle ortak kullanılan havlu, jilet ya da iç çamaşırının paylaşılmaması genel bir hijyen önerisi olarak dile getirilir. Bu öneriler kesin bir bulaş yolu tanımından çok, ihtiyatlı yaklaşımın parçasıdır.
Tuvalet oturağı, havuz suyu ya da hamam gibi ortamların yaygın bir bulaş kaynağı olduğuna dair yeterli veri yoktur. Bu ortamlarda geçiş için gereken yakın ve sürekli mukoza temasının oluşması beklenmez. Toplumda sık dile getirilen bu endişe çoğunlukla dayanaksızdır. Buna karşın el hijyeni ve kişisel eşya paylaşımından kaçınma her koşulda geçerli önerilerdir.
El derisinde bulunan siğil tiplerinin genital bölgeye taşınması nadir bir durumdur. Bu tiplerin yerleşme eğilimi farklı olduğu için böyle bir geçiş çoğunlukla enfeksiyon oluşturmaz. Elde ya da ayakta görülen siğillerin genital enfeksiyon riski taşıdığı yönündeki yaygın kanı bu nedenle doğru değildir. Bulguların değerlendirilmesi yerleşim yerine göre yapılır.
Bir kişide enfeksiyon saptandığında bunun mutlaka yakın dönemdeki bir temasla ilişkili olduğu sonucuna varılamaz. Virüs yıllar önce alınmış olabilir ve uzun süre sessiz kalmış olabilir. Bu bilgi, ilişkilerde gereksiz suçlamaların önüne geçmesi açısından önemlidir. Değerlendirmenin odağı geçmişteki temas değil, bugünkü bulgular ve izlem planıdır.
Virüs Vücutta Ne Kadar Kalabilir?
Enfeksiyonların büyük bölümü bağışıklık sistemi tarafından ortadan kaldırılır. Bu süreç çoğu kişide sekiz ay ile iki yıl arasında tamamlanır. Temizlenme gerçekleştiğinde yapılan testler olumsuz sonuç verir ve ek bir işlem gerekmez. Vücudun bu yanıtı, HPV enfeksiyonunun neden çoğu zaman geçici olarak tanımlandığını açıklar. Bu nedenle ilk pozitif sonuç kalıcı bir tablo anlamına gelmez.
Enfeksiyonun bir bölümü ise temizlenmeyip yıllarca sürebilir. Kalıcı enfeksiyon olarak adlandırılan bu durum, aynı yüksek riskli tipin ardışık testlerde saptanmasıyla tanımlanır. Belirleyici olan virüsün varlığından çok vücutta kaldığı süredir. Bu ayrım, takip aralıklarının neden kişiye göre değiştiğini anlaşılır kılar. Süre uzadıkça hücre değişikliği olasılığı da artabilir.
Virüsün uzun süre sessiz kalıp sonradan saptanabilir düzeye çıkması da mümkündür. Bağışıklık sisteminin baskılandığı dönemlerde bu durum daha sık gözlenir. Ağır hastalık, bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı ya da uzun süreli zorlanma bu dönemler arasında sayılabilir. Bu nedenle önceki testi olumsuz olan bir kişide sonradan pozitiflik görülebilir.
Temizlenme sonrası aynı tiple yeniden karşılaşma olasılığı tümüyle ortadan kalkmaz. Geçirilmiş enfeksiyon her zaman kalıcı bağışıklık bırakmaz. Bu bilgi, tarama programlarının neden geçmiş sonuçtan bağımsız olarak sürdürüldüğünü açıklar. İzlem planı, kişinin yaşı ve önceki test sonuçları birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Bulaş Sonrası Hangi Değişiklikler Görülebilir?
Bulaşın ardından çoğu kişide hiçbir belirti ortaya çıkmaz. Enfeksiyon sessiz seyreder ve yalnızca yapılan testlerle saptanabilir. Ağrı, kaşıntı ya da akıntı gibi şikâyetler HPV'nin tipik bulguları değildir. Bu şikâyetler varsa genellikle eşlik eden başka bir durumla ilişkilidir. Belirtisiz seyir, tarama programlarının neden belirtiye bakılmaksızın uygulandığını gösterir.
Düşük riskli tiplerin yol açtığı en bilinen bulgu genital siğillerdir. Bunlar deri renginde, yumuşak, tek ya da çok sayıda kabartılar biçiminde görülebilir. Genellikle ağrısızdır; büyüdüklerinde kaşıntı ya da rahatsızlık hissi verebilirler. Bulaştan sonra ortaya çıkmaları haftalar ile aylar arasında değişen bir süre alabilir. Görünümleri muayene ile değerlendirilir.
Yüksek riskli tiplerde ise dışarıdan görülebilen bir bulgu beklenmez. Bu tiplerin etkisi rahim ağzı hücrelerinde mikroskobik düzeyde ortaya çıkar. Hücre değişiklikleri ancak smear incelemesiyle fark edilebilir. Değişikliklerin ilerlemesi çoğunlukla uzun yıllar alır. Bu yavaş seyir, düzenli tarama yapıldığında sürecin erken aşamada saptanabilmesini sağlar.
İlişki sonrası lekelenme, süregelen akıntı ya da kanama gibi şikâyetler ayrı bir değerlendirme gerektirir. Bu bulgular doğrudan HPV'ye özgü değildir; farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Yine de tarama sonuçlarından bağımsız olarak muayene ile incelenmeleri uygun olur. Bulguların yorumu kişinin öyküsü ve muayene bulgularıyla birlikte yapılır.
HPV Ne Sıklıkta Görülür?
HPV, cinsel yolla bulaşan etkenler arasında en yaygın olanıdır. Cinsel yaşamı olan kişilerin önemli bir bölümünün yaşamı boyunca en az bir kez bu virüsle karşılaştığı kabul edilir. Bu yaygınlık, virüsün cilt teması yoluyla geçebilmesiyle ilişkilidir. Sıklığın yüksek olması, pozitif bir sonucun neden olağandışı sayılmaması gerektiğini gösterir.
Karşılaşma sıklığı cinsel yaşamın ilk yıllarında en yüksek düzeydedir. Genç yaş grubunda saptanan enfeksiyonların büyük bölümü kendiliğinden temizlenir. Bu nedenle tarama programları çok genç yaşlarda başlatılmaz. Erken yaşta yapılan testler, geçici enfeksiyonları saptayarak gereksiz işlem yapılmasına yol açabilir. Yaş sınırları bu gözlem üzerine belirlenmiştir.
Görülme sıklığı yaş gruplarına eşit dağılmaz. Cinsel yaşamın ilk yıllarında karşılaşma oranı yüksektir, buna karşılık bu enfeksiyonların büyük bölümü kısa sürede geriler. Otuzlu yaşlardan sonra saptanan tablolarda ise vücutta yerleşme ihtimali göreli olarak yükselir. Ülke çapındaki kontrol düzenlerinin etken araştırmasını bu yaştan sonra ağırlıklı biçimde kullanması, gençlerde geçici olarak bulunan etkeni gereksiz işlem zincirine dönüştürmemeyi hedefler.
Yaygınlığın yüksek olması, virüsle karşılaşan herkeste sorun gelişeceği anlamına gelmez. Enfeksiyonların yalnızca küçük bir bölümü kalıcı hale gelir. Kalıcı olanların da yalnızca bir kısmında hücre değişikliği gelişir. Bu basamaklı yapı, sürecin neden panik yaratmayı gerektirmediğini ve neden izlemle yönetilebildiğini açıklar.
Korunmak İçin Neler Yapılabilir?
Aşılama, yüksek riskli tiplerin bir bölümüne karşı koruma sağlayan yaklaşımdır. Aşının en belirgin katkısı, virüsle henüz karşılaşmamış kişilerde ortaya çıkar. Bu nedenle cinsel yaşam başlamadan önceki dönemde uygulanması önerilir. İleri yaşlarda da uygulanabilir; bu durumda kişinin durumu hekim tarafından değerlendirilir. Aşı, hangi yaşta yapılırsa yapılsın tarama gereğini ortadan kaldırmaz.
Düzenli tarama, korunmanın ikinci ve tamamlayıcı ayağıdır. Aşı tüm yüksek riskli tipleri kapsamadığı için taramanın sürdürülmesi gerekir. Smear ve HPV testi, hücre değişikliklerini henüz erken aşamadayken saptamayı sağlar. Bu aşamada yapılan izlem, sürecin ilerlemesini önlemede belirleyicidir. Tarama aralıkları yaşa ve önceki sonuçlara göre belirlenir.
Prezervatif kullanımı bulaş olasılığını azaltan pratik bir önlemdir. Tam koruma sağlamasa da hem HPV hem diğer etkenler açısından yararlıdır. Sigarayı bırakmak da dolaylı bir katkı sunar; sigara bağışıklık yanıtını zayıflatarak enfeksiyonun kalıcı hale gelmesini kolaylaştırabilir. Genel sağlık durumunun korunması bağışıklık yanıtını destekleyen bir etkendir.
Korunma yaklaşımlarının hiçbiri tek başına yeterli değildir. Aşı, tarama ve korunma yöntemleri birbirini tamamlayan basamaklardır. Kişiye uygun planlama, yaş ve geçmiş sonuçlar göz önünde bulundurularak hekim tarafından yapılır. Bu planın düzenli sürdürülmesi, izlemin en önemli parçasıdır.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Genital bölgede yeni ortaya çıkan kabartı, siğil ya da renk değişikliği fark edildiğinde muayene uygun olur. Bu bulgular her zaman HPV kaynaklı olmayabilir; başka nedenlerle de ortaya çıkabilirler. Ayrımın muayene ile yapılması gerekir. Kendi kendine yorum yapmak yerine değerlendirme istenmesi doğru yaklaşımdır.
Tarama sonucunda HPV pozitifliği ya da smear incelemesinde hücre değişikliği bildirilmişse hekim değerlendirmesi gerekir. Sonucun tek başına ne anlama geldiği, kişinin yaşı ve önceki sonuçlarıyla birlikte yorumlanır. İzlem planı bu değerlendirmenin ardından belirlenir. Sonuçların takip edilmeden bırakılmaması önemlidir.
İlişki sonrası tekrarlayan lekelenme, süregelen ve rengi değişen akıntı ya da adet dışı kanama da başvuru gerekçesidir. Bu şikâyetlerin nedeni çoğunlukla iyi huylu durumlardır. Yine de kaynağının belirlenmesi için muayene gerekir. Değerlendirmenin geciktirilmemesi, gereksiz kaygının da azalmasını sağlar.
Aşı planlaması, tarama zamanlaması ya da eşin değerlendirilmesi konusunda soru bulunması da başvuru için yeterli bir nedendir. Bu konularda verilen bilgiler kişiden kişiye değişebilir. Doğru bilgiye ulaşmak, sürecin daha sakin yönetilmesini kolaylaştırır. İzlem gerektiren durumlarda plan hekim tarafından belirlenir.
