İdrar yaparken zorlanma, akımın zayıflaması ya da mesanenin tam boşalmadığı hissi, kadınlarda erkeklere göre daha az bilinen ancak karşılaşılan şikâyetlerdendir. Tıp dilinde işeme disfonksiyonu olarak adlandırılan bu tablo, mesanenin boşaltma evresinde ortaya çıkan bir uyumsuzluğu anlatır. Şikâyet çoğu kişide uzun süre önemsenmez; oysa tekrarlayan enfeksiyonlara ve mesane işlevinde bozulmaya yol açabilir. Aşağıda bu tablonun nasıl geliştiği ve nasıl değerlendirildiği açıklanmıştır.
İşeme Disfonksiyonu Nedir?
Mesanenin çalışması iki evreden oluşur. Dolum evresinde mesane kası gevşek kalır ve idrar depolanırken, idrar kanalını çevreleyen kaslar kapalı durur. Boşaltma evresinde ise bu düzen tersine döner; mesane kası kasılırken kapatıcı kaslar ve pelvik taban gevşer. İşeme disfonksiyonu, bu iki grup arasındaki uyumun bozulmasıdır.
Uyumsuzluk iki biçimde ortaya çıkabilir. Mesane kasının yeterince kasılamaması, itici gücün azalmasına ve boşaltmanın eksik kalmasına yol açar. Pelvik taban ve kapatıcı kasların boşaltma sırasında gevşemek yerine kasılı kalması ise akımın önünde bir engel oluşturur. Bu iki mekanizma tek başına ya da birlikte bulunabilir.
Tablo, mesanede idrarın tam boşalmaması sonucunu doğurur. Geride kalan idrar, bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam oluşturur ve tekrarlayan enfeksiyonlara zemin hazırlar. Uzun süre devam eden yüksek basınç, ileri durumlarda mesane duvarında ve üst idrar yollarında değişikliklere yol açabilir. Bu nedenle şikâyetin göz ardı edilmemesi önerilir.
İdrar Yaparken Zorlanma Neden Olur?
Pelvik taban kaslarının aşırı gergin hale gelmesi, kadınlarda sık karşılaşılan bir nedendir. Uzun süre devam eden ağrı, geçirilmiş travmalar, kronik kabızlığa bağlı sürekli ıkınma ve stres bu kasların istemsiz olarak kasılı kalmasına yol açabilir. Boşaltma sırasında gevşemesi gereken kaslar kasılı kaldığında akım zorlanır.
Öğrenilmiş yanlış alışkanlıklar bir başka neden grubudur. İdrarı uzun süre tutma, aceleyle ve ıkınarak idrar yapma, tuvalette uygun olmayan pozisyonda oturma gibi davranışlar zamanla boşaltma düzenini bozabilir. Çocukluk döneminde yerleşen bu alışkanlıklar erişkin yaşta şikâyet olarak ortaya çıkabilir.
Mesane çıkışında oluşan yapısal engeller de tabloya yol açar. İleri derecede pelvik organ sarkması, idrar kanalında darlık ve idrar kaçırma için yapılmış askı işlemlerinin çıkışı fazla daraltması bu kapsamda sayılır. Sinir sistemini ilgilendiren hastalıklar, şeker hastalığına bağlı sinir etkilenmesi, geçirilmiş pelvik ameliyatlarda sinirlerin etkilenmesi ve bazı ilaç gruplarının yan etkileri de bildirilen nedenler arasındadır. Doğum sonrası dönem ve menopoz da tabloya katkı sağlayabilen dönemlerdir.
İdrar Yaparken Zorlanma Belirtileri Nelerdir?
İdrar akımının zayıflaması ve inceli kalınlı gelmesi sık dile getirilen belirtilerdendir. İdrarın başlaması gecikebilir; kişi tuvalete oturduktan sonra akımın başlaması için beklemek zorunda kalabilir. Boşaltmanın uzun sürmesi ve akımın kesik kesik olması da bildirilen yakınmalardır.
İdrar yapmak için ıkınma gereksinimi duyulması önemli bir bulgudur. Normalde boşaltma karın kaslarının zorlanmasını gerektirmez; ıkınarak idrar yapma alışkanlığı hem tablonun bir sonucu hem de onu ağırlaştıran bir etken olabilir. Tuvaletten kalktıktan kısa süre sonra yeniden idrar gereksinimi duyulması, mesanenin tam boşalmadığını düşündürür.
Mesanede sürekli dolgunluk hissi, alt karında rahatsızlık ve idrar sonrası damlama şeklinde sızıntı tabloya eşlik edebilir. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları sık karşılaşılan bir sonuçtur. Bazı kişilerde gün içinde sık idrara çıkma ve gece uyanmalar da bulunur. Şikâyetler yavaş yerleştiği için kişi zamanla bu duruma alışabilir ve durumun olağan olmadığını fark etmeyebilir.
Tanı İçin Hangi Tetkikler Yapılır?
İlk adımda konuşulan konu, idrarın nasıl başladığı ve nasıl sonlandığıdır. Akışın gelmesi için beklemek gerekip gerekmediği, akımın kesik kesik mi yoksa zayıf mı olduğu, bitirmek için karnın sıkılıp sıkılmadığı ve işeme sonrasında hâlâ dolu hissi kalıp kalmadığı ayrıntılı biçimde sorulur. Şikâyetin ne kadar süredir devam ettiği, gün içinde ve gece kaç kez tuvalete gidildiği not edilir. Doğumlar, geçirilmiş idrar kaçırma ve sarkma girişimleri, kabızlık alışkanlığı, mesaneyi gevşetebilen ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar da kayda geçirilir.
Jinekolojik muayenede sarkma bulunup bulunmadığı, idrar kanalının durumu ve doku beslenmesi değerlendirilir. Pelvik taban kaslarının hem kasılma hem de gevşeme yeteneği incelenir; boşaltma sırasında gevşeyemeyen kasların saptanması tanı açısından değerlidir. Kaslarda aşırı gerginlik ve hassasiyet aranan bulgular arasındadır.
İdrar tahlili ve kültürü enfeksiyonu değerlendirir. Birkaç gün tutulan mesane günlüğü, idrara çıkma sıklığını ve her seferinde yapılan miktarı gösterir. Üroflowmetri ve idrar sonrası kalan miktarın ölçümü temel incelemelerdir. Tablonun karışık olduğu ya da sinir sistemini ilgilendiren bir neden düşünüldüğü durumlarda basınç ölçümlerini içeren ürodinami incelemesi gündeme gelebilir. Görüntüleme yöntemleri, yapısal bir engel araştırıldığında istenir.
Üroflowmetri ve Rezidü Ölçümü Ne Anlama Gelir?
Üroflowmetri, idrar akım hızını ölçen basit ve rahatsızlık vermeyen bir incelemedir. Kişi mesanesi doluyken özel bir cihaza idrar yapar; cihaz saniyede geçen idrar miktarını kaydeder ve bir eğri oluşturur. İnceleme için herhangi bir girişim gerekmez, yalnızca mesanenin yeterince dolu olması istenir.
Elde edilen eğrinin biçimi tanıya katkı sağlar. Normalde akım hızla yükselir, bir tepe noktasına ulaşır ve düzgün biçimde azalır. Boşaltmada zorlanma bulunan kişilerde tepe akım hızı düşük olabilir, eğri yayvanlaşabilir ya da kesik kesik bir görünüm alabilir. Ikınarak idrar yapılan durumlarda eğride dalgalanmalar izlenir. Tek bir ölçüm yanıltıcı olabileceği için incelemenin tekrarlanması istenebilir.
İdrar sonrası kalan miktar yani rezidü ölçümü, kişi idrarını yaptıktan hemen sonra mesanede ne kadar idrar kaldığını gösterir. Ölçüm genellikle ultrason ile yapılır; bu yöntem girişim gerektirmez. Kalan miktarın belirgin biçimde yüksek olması boşaltmanın eksik kaldığını gösterir ve izlenecek yolu doğrudan etkiler. Bu iki inceleme birlikte değerlendirildiğinde, tablonun engelden mi yoksa kasın yetersiz kasılmasından mı kaynaklandığı konusunda fikir verir. Ancak sonuçlar tek başına yorumlanmaz; muayene bulguları ve şikâyetlerle birlikte ele alınır.
Hangi Tedavi Yaklaşımları Uygulanır?
Yaklaşım, saptanan nedene göre belirlenir. İlk basamakta idrar yapma alışkanlıklarının düzenlenmesi yer alır. Belirli aralıklarla ve acele etmeden tuvalete gidilmesi, ıkınmadan idrar yapılması, tuvalette uygun pozisyonda oturulması ve ayakların desteklenmesi önerilir. Boşaltmanın ardından bir süre beklenip ikinci kez idrar yapılması, kalan miktarın azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Kabızlığın giderilmesi bu tabloda özellikle önem taşır. Dolu bağırsak, mesane üzerinde baskı oluşturarak boşaltmayı güçleştirir. Lifli beslenme, yeterli sıvı alımı ve düzenli bağırsak alışkanlığı bu amaçla önerilir. Sıvı alımının aşırı kısıtlanmaması gerekir; yeterli sıvı idrarın seyrelmesini ve mesanenin uygun aralıklarla dolmasını sağlar.
Pelvik taban fizyoterapisi, kas gerginliğine bağlı tablolarda temel yaklaşımdır. Bu programda amaç kasları güçlendirmek değil, gevşetmeyi öğretmektir. Biofeedback yöntemi kasın gevşeme durumunun kişiye gösterilmesini sağlar. Yapısal engel saptanan durumlarda buna yönelik girişimler değerlendirilir. Mesanenin yeterince boşalamadığı ileri durumlarda temiz aralıklı kateterizasyon gündeme gelebilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu hekim değerlendirmesiyle belirlenir.
Pelvik Taban Kaslarının Rolü Nedir?
Pelvik taban kasları, boşaltma düzeninin merkezinde yer alır. İdrar tutulurken bu kaslar kasılı durumdadır ve idrar kanalını kapalı tutar. Boşaltma başlarken ise gevşemeleri gerekir; bu gevşeme mesane kasının kasılmasıyla eş zamanlı olmalıdır. Uyumun bozulması, akımın önünde işlevsel bir engel oluşturur.
Bu kasların yalnızca güçlü olması yeterli değildir; gevşeyebilme yeteneği de aynı ölçüde önemlidir. Sürekli gergin duran bir pelvik taban, güçlü görünse bile işlevsel açıdan sorunludur. Bu nedenle işeme disfonksiyonu bulunan kişilerde sıkma temelli egzersizler her zaman uygun değildir ve bazı durumlarda şikâyetleri artırabilir. Egzersiz programının hangi yönde planlanacağı muayene bulgularına göre belirlenir.
Kasların gevşemesini öğretmeye yönelik çalışmalar arasında derin nefes teknikleri, bilinçli gevşeme egzersizleri ve ısı uygulamaları sayılabilir. Manuel gevşetme teknikleri, fizyoterapi kapsamında uygulanan yöntemler arasındadır. Tuvalet sırasında omurganın öne eğilmesi ve dizlerin kalça hizasından yukarıda tutulması, kasların gevşemesini kolaylaştıran basit düzenlemelerdir. Bu çalışmaların etkisinin ortaya çıkması haftalar alır; düzenli sürdürülmesi gerekir.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
İdrar akımında zayıflama, boşaltmanın uzaması, ıkınma gereksinimi ya da mesanenin tam boşalmadığı hissi bulunuyorsa değerlendirme önerilir. Bu şikâyetlerin yavaş yerleşmiş olması ve kişinin alışmış olması, incelemeye gerek olmadığı anlamına gelmez.
İdrar hiç yapılamaması, mesanede belirgin dolgunluk hissiyle birlikte az miktarda idrar çıkarma ve alt karında giderek artan ağrı gecikmeden başvuru gerektiren durumlardır. Bu tablo mesanenin boşalamamasına bağlı olabilir ve vakit kaybetmeden değerlendirilmesi gerekir.
Ateş, titreme, bel ya da yan ağrısı ve idrarda bulanıklık böbrek enfeksiyonu açısından inceleme gerektirir. Yılda birkaç kez tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, boşaltma sorunu açısından değerlendirmeyi gerektiren bir bulgudur. İdrarda kan görülmesi ayrı bir inceleme gerektirir. Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ve makat çevresinde his kaybının eşlik etmesi durumunda gecikmeden başvurulması gerekir.