Kanser tedavisi planlanan genç kişilerde, tedavinin doğurganlık üzerindeki olası etkisi ayrı bir başlık olarak ele alınır. Bu değerlendirmenin tedaviye başlanmadan önce yapılması gerekir; sonrasında seçenekler daralır. Fertilite koruyucu yaklaşım adı verilen bu alan, farklı yöntemleri ve bunların hangi koşullarda uygun olduğunu kapsar. Aşağıda tedavinin etkisi, kullanılabilen yöntemler ve karar sürecinin nasıl işlediği anlatılmıştır.
Kanser Tedavisi Doğurganlığı Nasıl Etkiler?
Kemoterapide kullanılan ilaçlar hızlı bölünen hücreler üzerinde etki gösterir. Yumurtalıklardaki hücreler bu etkiden payını alabilir ve yumurta havuzunda azalma görülebilir. Etkinin derecesi kullanılan ilaç grubuna ve toplam miktara göre değişir.
Bazı ilaç grupları bu açıdan daha belirgin etki gösterir. Alkilleyici olarak adlandırılan grup bu başlıkta ayrıca değerlendirilir. Buna karşılık bazı şemalar yumurtalıklar üzerinde daha sınırlı etki bırakır.
Işın tedavisinde etki, uygulanan bölgeye bağlıdır. Karın alt bölgesine ya da leğen kemiği boşluğuna yönelik uygulamalar yumurtalıkları ve rahmi doğrudan etkileyebilir. Beyindeki hormon salgı merkezine yönelik uygulamalar da dolaylı olarak etki gösterir.
Cerrahi girişimler, ilgili organların çıkarılması durumunda doğrudan etkili olur. Kişinin tedavi öncesindeki yaşı ve yumurtalık rezervi, etkinin ne ölçüde hissedileceğini belirleyen unsurlardır; genç yaşta rezerv daha yüksek olduğu için toparlanma olasılığı da değişir.
Etkinin kalıcı olup olmayacağı önceden kesin biçimde söylenemez. Bazı kişilerde adetler tedavi sonrasında geri döner ve doğurganlık korunur; bazılarında ise bu durum gerçekleşmez. Bu belirsizlik, koruyucu yaklaşımların önceden konuşulmasının başlıca gerekçesidir.
Doğurganlığı Koruma Seçenekleri Nelerdir?
Yumurta dondurma, eşi bulunmayan ya da embriyo oluşturmayı tercih etmeyen kişilerde en sık kullanılan yöntemdir. Toplanan olgun yumurtalar dondurularak saklanır ve ileride kullanılmak üzere bekletilir.
Embriyo dondurma, eşi bulunan kişilerde değerlendirilen bir seçenektir. Toplanan yumurtalar laboratuvarda döllenir ve elde edilen embriyolar dondurulur. Bu yöntemin uygulanabilmesi yasal düzenlemelere bağlıdır.
Yumurtalık dokusunun dondurulması, cerrahi yolla alınan doku parçasının saklanması esasına dayanır. Bu yöntem, tedaviye çok kısa sürede başlanması gereken durumlarda ve ilaç kullanımının uygun olmadığı tablolarda düşünülebilir.
Yumurtalıkların ilaçla geçici olarak baskılanması bir başka yaklaşımdır. Bu uygulamada tedavi süresince yumurtalıkların dinlendirilmesi hedeflenir. Yumurtalıkların ışın alanı dışına cerrahi olarak taşınması da belirli durumlarda değerlendirilir.
Yöntemlerin hangisinin uygulanabileceği yalnızca tıbbi ölçütlere bağlı değildir. Yasal düzenlemeler, kişinin medeni durumu ve merkezin olanakları da belirleyicidir. Bu nedenle görüşmede seçeneklerin uygulanabilirliği somut biçimde ele alınır.
Bu Yöntemler Ne Zaman Planlanmalıdır?
Planlama, kanser tedavisine başlanmadan önce yapılmalıdır. Tedavi başladıktan sonra bu yöntemlerin uygulanması çoğu durumda mümkün olmaz. Bu nedenle görüşmenin tanı aşamasının hemen ardından yapılması istenir.
Yumurta ya da embriyo dondurma yaklaşık iki hafta süren bir hazırlık gerektirir. Bu süre yumurtalıkların ilaçla uyarılması ve foliküllerin gelişmesi için gereklidir. Kanser tedavisinin bu kadar geciktirilip geciktirilemeyeceği ilgili bölümle birlikte karara bağlanır.
Uygulamanın adet döngüsünün herhangi bir gününde başlatılabildiği yöntemler geliştirilmiştir. Bu yaklaşım bekleme süresini kısaltarak planlamayı kolaylaştırır.
Zamanın çok kısıtlı olduğu durumlarda yumurtalık dokusunun dondurulması gündeme gelir. Bu yöntem ilaç kullanımı gerektirmediği için birkaç gün içinde uygulanabilir.
Zamanlama kararı verilirken hastalığın ilerleme hızı göz önünde bulundurulur. Kısa bir gecikmenin uygun görülmediği tablolarda koruyucu yaklaşım tedaviyle eş zamanlı olarak planlanamaz. Bu durumda tedavi sonrası dönemdeki seçenekler konuşulur.
Yumurta ve Embriyo Dondurma Nasıl Uygulanır?
Süreç yumurtalıkların iğne biçimindeki ilaçlarla uyarılmasıyla başlar. Amaç birden çok folikülün birlikte gelişmesini sağlamaktır. Bu dönemde ultrason ve kan tahlilleriyle gelişim izlenir.
Bu grupta süreci belirleyen etken zamandır; kanser tedavisinin başlama tarihi ile uyarım için gereken süre birbirine göre ayarlanır. Adetin başlaması beklenmeden döngünün herhangi bir gününde uyarıma geçilebilen düzenler kullanıldığından, hazırlık iki hafta dolayına indirilebilir. Foliküller yeterli ölçüye ulaştığında son iğne yapılır ve iki gün içinde toplama uygulanır. Hormona duyarlı bir hastalık söz konusuysa, östrojen yükselmesini sınırlayan ek ilaçlar uyarıma eklenebilir. Toplama sonrasında asıl tedaviye kısa süre içinde başlanabilmesi bu planlamanın amacıdır.
Toplanan yumurtalardan olgun olanlar seçilir. Yumurta dondurma tercih edildiğinde bu hücreler doğrudan hızlı dondurma yöntemiyle saklanır. Embriyo dondurma tercih edildiğinde ise önce laboratuvarda döllenme sağlanır.
Hormona duyarlı tablolarda ilaç şemasında düzenleme yapılabilir. Östrojen düzeyinin yükselmesini sınırlayan ek ilaçlar tedaviye eklenerek uygulama sürdürülür. Bu düzenleme ilgili bölümle birlikte planlanır.
Elde edilen yumurta sayısı kişiden kişiye değişir. Bu sayı yumurtalık rezervine, yaşa ve ilaca verilen yanıta bağlıdır. İşlemden sonra kaç hücrenin saklandığı kişiye bildirilir ve bu bilgi ileride izlenecek yolun planlanmasında kullanılır.
Cerrahi Tedavide Organ Koruyucu Yaklaşım Mümkün müdür?
Belirli tablolarda ve erken evrelerde, üreme organlarının bir bölümünün korunmasına yönelik girişimler değerlendirilebilir. Bu seçeneğin uygunluğu hastalığın tipine, evresine ve yerleşimine bağlıdır.
Yumurtalık kaynaklı bazı erken evre tablolarda, hastalığın bulunduğu yumurtalığın çıkarılması ve karşı yumurtalık ile rahmin korunması konuşulabilir. Bu yaklaşım ancak belirli koşullar sağlandığında gündeme gelir.
Rahim ağzında erken evre saptanan kişilerde, rahim ağzının çıkarılıp rahim gövdesinin korunduğu bir girişim değerlendirilebilir. Bu girişim sonrasında gebelik oluşabilir; ancak gebelik döneminde daha yakın takip gerekir.
Rahim iç tabakasını tutan hastalıkta, yayılım göstermediği ve mikroskobik incelemede belirli ölçütleri karşıladığı gösterilen sınırlı bir grupta rahmin çıkarılmasını erteleyen bir yol izlenebilir. Bu yolda hormon içerikli tedavi uygulanır ve etkisinin sürüp sürmediği belirli aralıklarla alınan doku örnekleriyle denetlenir. Örneklerde geriye dönüş izlenmezse asıl cerrahi gündeme gelir. Yanıt alınan kişilerde ise gebelik girişiminin ertelenmemesi, doğum tamamlandıktan sonra ise cerrahinin yeniden konuşulması beklenir. Bu tercihin sınırları ve içerdiği belirsizlik karar öncesinde ayrıntılı biçimde paylaşılır.
Bu yaklaşımların ortak koşulu yakın takiptir. Organ korunduğunda izlemin daha sık aralıklarla sürdürülmesi gerekir. Bu gereklilik karar öncesinde açıkça anlatılır; takibe uyum, seçeneğin uygulanabilirliğini belirleyen unsurlardan biridir.
Tedavi Sonrası Gebelik Ne Zaman Planlanabilir?
Bekleme süresi hastalığın tipine, uygulanan tedaviye ve takip bulgularına göre belirlenir. Genel bir yaklaşım olarak tedavinin tamamlanmasından sonra belirli bir sürenin geçmesi istenir; bu süre ilgili bölüm tarafından bildirilir.
Bekleme süresinin bir gerekçesi, kullanılan ilaçların vücuttan uzaklaşması için zaman tanınmasıdır. Bir başka gerekçe, hastalığın takip döneminde izlenmesine olanak sağlanmasıdır.
Bu dönemde uygun bir korunma yöntemi kullanılması istenir. Hangi yöntemin uygun olduğu, hastalığın hormona duyarlı olup olmadığı göz önünde tutularak belirlenir.
Gebelik planı gündeme geldiğinde önce yumurtalık rezervi değerlendirilir. Saklanan yumurta ya da embriyo bulunuyorsa kullanım süreci planlanır. Doğal yolla gebelik oluşma olasılığı da bu görüşmede ele alınır.
Gebelik oluştuğunda takibin ilgili bölümle birlikte yürütülmesi istenir. Önceki tedaviye ait kayıtların paylaşılması, gebelik boyunca hangi başlıkların izleneceğinin belirlenmesine katkı sağlar ve gereksiz tekrar incelemelerin önüne geçer.
Karar Süreci Nasıl İşler?
Karar tek bir bölümün değerlendirmesiyle verilmez. Kanser tedavisini yürüten bölüm ile üreme sağlığı alanının birlikte çalışması gerekir. Bu iş birliği hem zamanlamanın hem de yöntemin belirlenmesinde önem taşır.
Görüşmede hastalığın tedavi planı, tedavinin doğurganlık üzerindeki olası etkisi, uygulanabilecek yöntemler ve her yöntemin gerektirdiği süre anlatılır. Bu bilgilerin açık biçimde paylaşılması karar verilmesini kolaylaştırır.
Kişinin yaşı, yumurtalık rezervi, eşinin bulunup bulunmaması ve çocuk sahibi olma beklentisi karar sürecinin parçalarıdır. Yasal düzenlemeler de hangi yöntemin uygulanabileceğini belirler.
Bu görüşmenin yoğun bir dönemde yapıldığı göz önünde bulundurulur. Kararın acele verilmesi beklenmez; ancak zamanın kısıtlı olduğu durumlarda süreç hızlandırılır. Ruhsal destek alınması da bu dönemde konuşulan başlıklar arasındadır.
Verilen karar kesin ve geri dönülemez nitelikte değildir. Saklanan hücrelerin ileride kullanılmaması da bir seçenektir. Bu esneklik, kararın o an için kesin bir taahhüt olarak algılanmasını önler ve süreci daha rahat karşılanabilir kılar.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Kanser tanısı almış ve tedavisi planlanan üreme çağındaki kişilerin, tedaviye başlanmadan önce doğurganlıkla ilgili seçenekleri konuşması uygun olur. Bu görüşmenin gecikmesi seçenekleri daraltır.
Tedavi sürecinde adet düzeninde değişiklik, adetlerin kesilmesi, sıcak basması ve gece terlemesi gibi bulgular ortaya çıkabilir. Bu değişikliklerin bildirilmesi izlemin planlanmasına katkı sağlar.
Tedavi tamamlandıktan sonra adetlerin geri dönmemesi ya da uzun süre düzensiz seyretmesi değerlendirme gerektirir. Yumurtalık rezervini gösteren ölçümler bu aşamada istenebilir.
Gebelik planı gündeme geldiğinde, bekleme süresinin tamamlanıp tamamlanmadığının ve izlenecek yolun belirlenmesi için görüşme yapılması gerekir. Bu görüşmede önceki tedavi kayıtlarının bulundurulması yararlı olur.