Doğumdan hemen sonra göbek kordonu ve plasenta içinde kalan kana kordon kanı adı verilir. Bu kan, kan hücrelerini üretebilen kök hücreler açısından zengin olduğu için tıbbi anlamda ilgi çekmiştir. Gebeliğin son aylarında ailelere bu kanın saklanıp saklanmayacağı sorulur ve karar verilmesi beklenir. Aşağıda kordon kanının ne olduğu, nasıl toplandığı, hangi durumlarda kullanılabildiği ve karar öncesinde dikkate alınması yararlı olan noktalar genel hatlarıyla açıklanmıştır.
Kordon Kanı Neden Değerli Kabul Edilir?
Kordon kanının öne çıkan özelliği, içerdiği kan yapıcı kök hücrelerdir. Bu hücreler kemik iliğinde bulunan ve alyuvar, akyuvar ile trombosit üretimini sağlayan hücrelerle benzer işleve sahiptir. Bazı kan hastalıklarında bozulmuş olan bu üretim düzeninin yerine sağlıklı kök hücre nakledilmesi tedavi seçenekleri arasında yer alır.
Kordon kanının bir diğer özelliği, elde edilmesinin ek bir girişim gerektirmemesidir. Kemik iliğinden hücre alınması için vericiye işlem uygulanması gerekirken, kordon kanı doğumdan sonra zaten ayrılmış olan dokudan toplanır. Bu durum, elde etme aşamasını kolaylaştırır.
Kordon kanındaki hücrelerin bağışıklık sistemi açısından henüz olgunlaşmamış olması da üzerinde durulan bir noktadır. Bu özellik, verici ile alıcı arasındaki doku uyumunun tam olmadığı durumlarda bile nakil yapılabilmesine olanak tanıyabilir. Uyum aranmadığı anlamına gelmez; aranan uyum düzeyinin bir miktar daha esnek olabildiğini gösterir.
Bununla birlikte kordon kanının sınırlılıkları da vardır. Bir doğumdan elde edilen hacim genellikle azdır ve içerdiği hücre sayısı erişkin bir hastanın ihtiyacını her zaman karşılamayabilir. Bu nedenle uygulama alanı daha çok çocuk yaş grubuyla ilişkilendirilir.
Kordon Kanı Doğumda Nasıl Toplanır?
Toplama işlemi, bebek doğduktan ve göbek kordonu kesildikten sonra gerçekleştirilir. Kordonun plasentaya bağlı kalan bölümündeki damardan özel bir torbaya kan alınır. İşlem birkaç dakika sürer ve doğum odasındaki olağan akışı bölmeden yapılabilir.
Toplama için kullanılan malzemeler önceden hazırlanmış steril setlerdir. Kan torbası içinde pıhtılaşmayı önleyen bir sıvı bulunur. Elde edilen kan miktarı ve içerdiği hücre sayısı, örneğin saklanmaya uygun olup olmadığını belirleyen başlıca ölçütlerdir.
Örnek alındıktan sonra belirli bir süre içinde işleme merkezine ulaştırılması gerekir. Bu süre uzarsa hücrelerin canlılığı azalabilir. Bu nedenle taşıma koşulları ve zamanlama, sürecin önemli bir parçasıdır.
Anne adayından da aynı dönemde kan örneği alınır. Bu örnek, bulaşıcı hastalıklar yönünden yapılan taramalarda kullanılır. Saklama kararı verildiyse bu hazırlıkların gebeliğin son aylarında tamamlanmış olması işlemi kolaylaştırır.
Toplama İşlemi Anneye veya Bebeğe Zarar Verir mi?
Kordon kanı, bebeğin bedeninden değil, kordonun kesilmesinden sonra plasenta tarafında kalan bölümden alınır. Bu nedenle işlem bebeğe uygulanan bir girişim değildir ve bebekte ağrı ya da rahatsızlık oluşturmaz. Anne açısından da ek bir cerrahi işlem gerektirmez.
Üzerinde durulan konu, kordonun ne zaman kesildiğidir. Doğumdan sonra kordonun bir süre beklenerek kesilmesi, bebeğe geçen kan miktarını artırır ve demir depoları açısından yararlı kabul edilir. Kordon kanı toplanacaksa bu bekleme süresi, elde edilecek hacmi azaltabilir.
Bu iki durum arasındaki denge, doğum ekibi tarafından değerlendirilir. Bazı uygulamalarda kısa bir bekleme sonrası toplama yapılabilir. Bebeğin doğum sonrası durumu her koşulda önceliklidir; bebeğin yakın izlem gerektirdiği durumlarda toplama işleminden vazgeçilebilir.
Doğum sırasında beklenmedik bir gelişme olması, kanama görülmesi ya da acil bir girişim gerekmesi durumunda da toplama yapılmayabilir. Bu tür kararlar o anki tabloya göre alınır ve önceden verilen saklama kararının uygulanmasını engelleyebilir.
Saklanan Kan Hangi Durumlarda Kullanılabilir?
Kordon kanı kök hücreleri, kemik iliğinin sağlıklı hücre üretemediği bazı hastalıklarda nakil kaynağı olarak değerlendirilir. Bazı kan kanserleri, kalıtsal kansızlık türleri, kemik iliği yetmezliği tabloları ve bazı bağışıklık sistemi hastalıkları bu grupta anılır.
Burada önemli bir ayrım vardır. Kalıtsal bir hastalık söz konusuysa, bebeğin kendi kordon kanı aynı genetik özelliği taşıdığı için o hastalığın tedavisinde kullanılamayabilir. Bu durumlarda uygun bir vericiden alınan hücreler gündeme gelir. Bu nedenle kişinin kendi kanını kendisi için kullanma olasılığı sanıldığından daha sınırlıdır.
Kardeşler arasındaki doku uyumu ise ayrı bir durum oluşturur. Ailede kök hücre nakli gerektiren bir hastalık öyküsü bulunuyorsa, saklanan kordon kanının uyumlu bir kardeş için kullanılabilme olasılığı vardır. Bu tür durumlar saklama kararını farklı bir zemine taşır.
Kordon kanının hangi hastalıklarda kullanılabileceği, kabul görmüş tedavi listeleriyle sınırlıdır. Henüz araştırma aşamasında olan uygulamalar için verilen bilgiler ile yerleşmiş tedavi uygulamalarının birbirinden ayrılması gerekir.
Özel ve Kamusal Saklama Arasındaki Fark Nedir?
Özel saklamada kordon kanı yalnızca aile adına ayrılır ve belirli bir ücret karşılığında saklanır. Kanın kullanım hakkı ailededir. Bu yöntem, ailede belirli bir hastalık öyküsü bulunan durumlarda daha anlamlı hale gelebilir.
Kamusal saklamada ise kordon kanı bağışlanır ve ortak bir havuza girer. Uygun doku uyumu taşıyan herhangi bir hastanın kullanımına açılır. Bağışlanan kanın daha sonra bağışlayan aileye ayrılması genellikle mümkün olmaz.
Maliyet açısından da iki yöntem ayrışır. Özel saklamada başlangıç işlem ücreti ve her yıl sürdürülen saklama ücreti bulunur. Kamusal bağışta ise aileden ücret alınmaz. Saklama süresi ve süre sonunda ne yapılacağı sözleşmede belirtilir.
Hangi yöntemin ailenin durumuna uygun olduğu; aile öyküsü, beklentiler ve maliyetin birlikte değerlendirilmesiyle belirlenir. Bu değerlendirmenin gebelik takibi sırasında hekimle birlikte yapılması yerinde olur.
Her Doğumda Kordon Kanı Alınabilir mi?
Toplama işlemi her doğumda mümkün olmayabilir. Erken haftada gerçekleşen doğumlarda kordon ve plasenta hacmi daha küçük olduğundan, elde edilen kan miktarı saklama için gereken düzeye ulaşmayabilir.
Anne adayında bulaşıcı bir hastalık saptanması durumunda örnek saklamaya uygun bulunmayabilir. Doğum sırasında ateş gelişmesi, zar iltihabı düşünülmesi ya da kanın kirlenme riski taşıması da toplamayı engelleyen durumlar arasındadır.
Çoğul gebeliklerde her bebek için ayrı toplama yapılması gerekir ancak elde edilen hacimler tek gebeliğe göre daha az olabilir. Sezaryen ile doğumda da toplama yapılabilir; yöntem, doğum biçimine göre uyarlanır.
Toplanan örneğin saklanabilir olup olmadığına, laboratuvarda yapılan hücre sayımı ve mikrobiyolojik incelemeler sonrasında karar verilir. Bu nedenle toplama yapılmış olması, saklamanın kesinlikle gerçekleşeceği anlamına gelmez.
Karar Vermeden Önce Nelere Dikkat Edilmeli?
Karar öncesinde ilk bakılacak nokta ailenin sağlık öyküsüdür. Yakın akrabalarda kök hücre nakli gerektiren bir hastalık bulunup bulunmadığı, saklamanın olası yararını doğrudan etkiler. Böyle bir öykü yoksa beklenen kullanım olasılığı düşüktür.
Saklama hizmeti alınacaksa merkezin yetkilendirilmiş olup olmadığı araştırılır. İşlem ve saklama koşulları, örneğin nasıl dondurulduğu, hangi sıcaklıkta tutulduğu ve düzenli olarak nasıl denetlendiği sorulabilecek sorulardandır.
Sözleşme metninin ayrıntılı okunması yararlı olur. Saklama süresi, yıllık ücretlerin nasıl belirlendiği, merkezin faaliyeti sona ererse örneğin ne olacağı ve kullanım gerektiğinde izlenecek yol bu metinde yer alması beklenen başlıklardır.
Verilen bilgilerin abartılı olup olmadığına dikkat edilmesi de önemlidir. Kordon kanının bugün için kabul görmüş kullanım alanı bellidir. Bu alanın ötesinde vaat edilen kullanımlar konusunda temkinli olunması ve bilginin hekimle doğrulanması önerilir.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Kordon kanı saklama konusunda karar verilmesi gereken dönem gebeliğin son üç ayıdır. Bu dönemdeki rutin takip görüşmelerinde konunun gündeme getirilmesi, hazırlıkların zamanında tamamlanmasını sağlar.
Ailede kan hastalığı, kalıtsal kansızlık, bağışıklık sistemi hastalığı ya da kök hücre nakli öyküsü bulunanlar için ayrı bir değerlendirme anlam taşır. Bu durumlarda genetik danışma gündeme gelebilir ve saklama kararı bu değerlendirmeye göre biçimlenir.
Daha önce erken doğum yapmış olanlar, çoğul gebeliği bulunanlar ya da gebeliğinde izlem gerektiren bir durum saptananlar, toplama işleminin uygulanabilirliğini önceden konuşmalıdır. Böylece beklenti gerçekçi bir zemine oturur.
Doğum sonrasında saklanan örnekle ilgili bir bilgi gerektiğinde ya da örneğin kullanımı gündeme geldiğinde de değerlendirme hekim aracılığıyla yapılır. Sürecin her aşamasında bilgi almak için başvurmak uygundur.
