Pelvik taban sorunları denilince genellikle kasların zayıflaması akla gelir. Oysa bu kasların tersine aşırı gergin ve sürekli kasılı kalması da benzer ölçüde şikâyet yaratan bir tablodur. Hipertonik pelvik taban olarak adlandırılan bu durumda ağrı, idrar ve bağırsak şikâyetleri bir arada bulunabilir. Yaklaşımı, zayıflık tablosundan tümüyle farklıdır. Aşağıda bu durumun nasıl geliştiği ve nasıl ele alındığı açıklanmıştır.
Hipertonik Pelvik Taban Nedir?
Pelvik taban kasları, dinlenme halinde belirli bir gerginlikte durur ve gerektiğinde kasılıp gevşer. Hipertonik pelvik tabanda bu kaslar dinlenme halinde bile normalin üzerinde gergindir ve gevşeyebilme yeteneklerini yitirmiştir. Kas sürekli çalışır durumda kaldığı için hem kendi içinde ağrı üretir hem de çevresindeki organların işlevini etkiler.
Bu tablo, kasların zayıf olduğu durumların tersidir. Zayıflıkta kas gerektiğinde yeterince kasılamaz; hipertonisitede ise gerektiğinde gevşeyemez. İki tablo birbirinden farklı olmasına karşın benzer şikâyetler yaratabilir; her ikisinde de idrar kaçırma, ağrı ve bağırsak sorunları görülebilir. Bu nedenle ayrımın muayeneyle yapılması belirleyicidir.
Kasın sürekli gergin kalması zamanla bir kısır döngü oluşturur. Gerginlik ağrıya, ağrı ise kasın daha da kasılmasına yol açar. Kasın içinde hassas noktalar gelişebilir; bu noktalara dokunulduğunda ağrı hem o bölgede hissedilir hem de çevreye yayılır. Döngünün kırılması, yaklaşımın temel hedefidir.
Kas Spazmı Neden Gelişir?
Uzun süre devam eden ağrı tabloları, kasların koruma amaçlı kasılmasına yol açar. Endometriozis, ağrılı mesane sendromu, tekrarlayan enfeksiyonlar ve bağırsak hastalıkları bu kapsamda sayılır. Başlangıçta koruyucu olan bu kasılma zamanla kalıcılaşır ve kendi başına bir ağrı kaynağına dönüşür.
Ruhsal etkenler bu tabloda belirgin bir yer tutar. Uzun süren stres, kaygı ve gerginlik dönemleri, kişinin farkında olmadan pelvik taban kaslarını sıkı tutmasına yol açabilir. Geçmişte yaşanmış travmatik deneyimler de bu kaslarda koruyucu gerginliğe zemin hazırlayabilir. Bu yön, değerlendirmenin gözden kaçırılmaması gereken bir parçasıdır.
Yanlış uygulanan ya da aşırıya kaçırılan pelvik taban egzersizleri de tabloya yol açabilir. Kasların yalnızca sıkılması üzerine kurulu, gevşeme aşaması ihmal edilen programlar zamanla gerginliği artırabilir. Kronik kabızlığa bağlı sürekli ıkınma, uzun süre oturarak çalışma, aşırı karın kası çalıştırma, geçirilmiş pelvik ameliyatlar, doğum yaralanmaları ve bel ile kalça bölgesindeki kas dengesizlikleri de bildirilen nedenler arasındadır.
Pelvik Taban Kas Spazmı Belirtileri Nelerdir?
Ağrı en belirgin şikâyettir. Vajina çevresinde, kasık bölgesinde, alt karında, bel ve kuyruk sokumu bölgesinde hissedilebilir. Ağrının niteliği genellikle künt, baskı tarzında ya da yanıcı olarak tarif edilir. Uzun süre oturmakla, dar kıyafet giymekle ve stresli dönemlerde artabilir.
Cinsel ilişkide ağrı sık dile getirilen bir başka yakınmadır. Kasların gergin olması nedeniyle giriş zorlaşır ve ilişki sırasında ya da sonrasında ağrı hissedilir. Bazı kişilerde vajinal muayene, tampon kullanımı ya da smear alınması bile ağrı yaratabilir. Bu durum zamanla ilişkiden kaçınmaya ve isteksizliğe yol açabilir.
İdrarla ilgili şikâyetler tabloya sıklıkla eşlik eder. İdrar yaparken zorlanma, akımın zayıflaması, kesik kesik gelmesi, boşaltmanın uzaması ve mesanenin tam boşalmadığı hissi görülebilir. Sık idrara çıkma ve sıkışma hissi de bildirilir. Bağırsak tarafında kabızlık, boşaltmada zorlanma, tam boşalmama hissi ve makat bölgesinde ağrı öne çıkar. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu tanısıyla defalarca antibiyotik kullanılmış ancak şikâyetleri sürmüş olması sık rastlanan bir öyküdür.
Kegel Egzersizi Bu Durumda Neden Uygun Değildir?
Pelvik taban kas egzersizleri, kasların sıkılması ve gevşetilmesi esasına dayanır. Zayıflık bulunan kişilerde bu egzersizler kas gücünü artırarak yarar sağlar. Ancak hipertonik pelvik tabanda sorun kas gücünün yetersizliği değil, gevşeyememesidir. Bu nedenle sıkma temelli bir program tabloyu düzeltmez.
Zaten sürekli gergin olan bir kasa ek sıkma yükü bindirilmesi, gerginliği artırabilir. Bunun sonucunda ağrı şiddetlenebilir, idrar boşaltma daha da güçleşebilir ve şikâyetler ağırlaşabilir. Kişiler genellikle egzersize başladıktan sonra durumlarının kötüleştiğini bildirir; bu geri bildirim tanı açısından yol gösterici olabilir.
Bu tabloda hedeflenen, kasların gevşemesini öğretmektir. Program bu doğrultuda planlanır ve önce gevşeme çalışmalarına ağırlık verilir. Gerginlik azaldıktan ve kas gevşeyebilir hale geldikten sonra, gerekli görülürse denetimli biçimde güçlendirme aşamasına geçilebilir. Bu sıralama önemlidir; aşamaların atlanması sonuç vermez. Bu nedenle pelvik taban şikâyeti bulunan kişilerin kendi kararıyla egzersize başlaması yerine, önce muayene edilerek kasların durumunun belirlenmesi önerilir.
Pelvik Taban Kas Spazmı Tanısı Nasıl Konur?
Değerlendirme ayrıntılı bir öyküyle başlar. Ağrının yeri, niteliği, ne zamandır sürdüğü, hangi durumlarda arttığı ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği sorgulanır. İdrar ve bağırsak alışkanlıkları, cinsel yaşamla ilgili şikâyetler, geçirilmiş ameliyatlar, doğum öyküsü ve daha önce kullanılan tedaviler kaydedilir. Stres düzeyi ve ruhsal durum da değerlendirmenin parçasıdır.
Muayenenin en belirleyici bölümü, pelvik taban kaslarının elle değerlendirilmesidir. Kasların dinlenme halindeki gerginliği, hassas noktaların bulunup bulunmadığı, istemli kasılma gücü ve en önemlisi gevşeyebilme yeteneği incelenir. Kişiden kasması ve ardından tümüyle gevşemesi istenir; gevşemenin gerçekleşmemesi tanı açısından değerlidir.
Hassas noktalara dokunulduğunda kişinin tarif ettiği ağrının yeniden ortaya çıkması, tanıyı destekleyen bir bulgudur. İdrar tahlili enfeksiyonu dışlamak için istenir. İdrar sonrası mesanede kalan miktarın ölçülmesi boşaltma sorununu değerlendirir. Endometriozis, ağrılı mesane sendromu ve bağırsak hastalıkları gibi eşlik edebilecek tablolar gözden geçirilir. Görüntüleme yöntemleri, tanıyı koymaktan çok diğer olasılıkları dışlamak amacıyla kullanılır.
Hangi Tedavi Yaklaşımları Uygulanır?
Yaklaşımın temeli pelvik taban fizyoterapisidir. Bu programda amaç kasları güçlendirmek değil, gevşetmeyi öğretmektir. Fizyoterapist tarafından uygulanan manuel teknikler, kas içindeki hassas noktalara yönelik çalışmalar ve germe uygulamaları programın temel bileşenleridir. Bu çalışmalar kademeli olarak ilerletilir.
Biofeedback yöntemi, kasın gevşeme durumunun kişiye görsel olarak gösterilmesini sağlar. Kişi ekranda kendi kas etkinliğini izleyerek gevşemeyi öğrenir. Bu geri bildirim, gevşemenin gerçekten sağlanıp sağlanmadığının anlaşılmasına yardımcı olur. Uygun frekans ayarlarıyla uygulanan elektrik uyarımı da gevşetme amacıyla kullanılabilir.
Isı uygulamaları, ılık banyolar ve bölgesel gevşetici yaklaşımlar destekleyici olarak önerilir. Ağrının şiddetli olduğu durumlarda ağrı yolaklarına etki eden ilaç grupları ve kas gevşetici etkili maddeler değerlendirilebilir. Seçilmiş durumlarda kas içine yapılan enjeksiyon uygulamaları gündeme gelebilir. Kabızlığın giderilmesi, uzun süre oturmaktan kaçınılması, dar kıyafetlerden uzak durulması ve stresle baş etme yöntemleri programı destekler. Ruhsal destek, özellikle travma öyküsü bulunan kişilerde değerlendirmeye katılır. Hangi yaklaşımın uygun olduğu hekim değerlendirmesiyle belirlenir.
Gevşeme Teknikleri Nasıl Uygulanır?
Diyafram nefesi, en temel gevşeme tekniğidir. Kişi sırtüstü uzanır, bir elini göğsüne diğerini karnına koyar. Burundan yavaşça nefes alırken karnın yükselmesi, ağızdan verirken inmesi hedeflenir. Nefes alırken pelvik tabanın da aşağıya doğru gevşediği düşünülür. Bu çalışma günde birkaç kez, birer dakikalık dönemler halinde uygulanabilir.
Bilinçli gevşeme çalışmasında kişi önce pelvik taban kaslarını hafifçe kasar, ardından yavaşça ve tümüyle bırakır. Burada asıl amaç kasma değil, bırakma aşamasının hissedilmesidir. Bırakma aşamasının kasma aşamasından daha uzun sürmesi istenir. Bu çalışma sırasında karın, kalça ve bacak kaslarının gevşek kalmasına dikkat edilir.
Pozisyon çalışmaları da bu kapsamda yer alır. Dizler karına çekilmiş yan yatış, sırtüstü uzanıp dizlerin altına yastık konması ve çocuk pozisyonu olarak bilinen duruş, pelvik taban gerginliğini azaltmaya yardımcı olabilir. Ilık su banyosu kas gevşemesine katkı sağlar. Tuvalette omurganın öne eğilmesi ve dizlerin kalça hizasından yukarıda tutulması boşaltmayı kolaylaştırır. Bu tekniklerin düzenli uygulanması gerekir; etkinin ortaya çıkması haftalar alır. Uygulama biçimi ve süresi, kişiye göre fizyoterapist ya da hekim tarafından planlanır.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Vajina çevresinde, kasıkta ya da alt karında birkaç haftadan uzun süren ağrı bulunuyorsa değerlendirme önerilir. Cinsel ilişkide ağrı, muayene sırasında ağrı ve tampon kullanamama da başvuru gerektiren durumlardır. Bu şikâyetlerin dile getirilmesinde çekince yaşanması sürecin uzamasına yol açar.
Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu tanısıyla defalarca antibiyotik kullanılmış ancak şikâyetler sürüyorsa, tablonun yeniden gözden geçirilmesi uygun olur. İdrar yaparken zorlanma, akımın zayıflaması ve mesanenin boşalmadığı hissi de değerlendirme gerektirir. İdrar yapamama gecikmeden başvuru gerektiren bir durumdur.
Pelvik taban egzersizlerine başladıktan sonra şikâyetlerin artması, kasların gergin olabileceğini düşündüren önemli bir geri bildirimdir; bu durumda egzersize ara verilerek muayene edilmesi önerilir. Adet dönemi dışında kanama, kötü kokulu akıntı, ateş ve açıklanamayan kilo kaybı ayrı bir inceleme gerektirir. Bacaklarda güçsüzlük ya da uyuşmanın eşlik etmesi durumunda gecikmeden başvurulması uygun olur.