Rahim alınmış kadınlarda vajinanın üst bölümü, yani kubbe kısmı zamanla aşağı doğru inebilir. Vajinal kaf prolapsusu olarak adlandırılan bu tablo, pelvik organ sarkmalarının bir türüdür ve rahim bulunan kadınlardaki sarkmadan farklı bir mekanizmayla gelişir. Şikâyetler günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyebilir. Aşağıda bu durumun nasıl geliştiği, nasıl değerlendirildiği ve hangi yaklaşımların gündeme geldiği açıklanmıştır.
Vajinal Kaf Prolapsusu Nedir?
Rahim alındığında, vajinanın üst ucu kapatılarak bir kubbe oluşturulur; bu bölüm kaf olarak adlandırılır. Vajinal kaf prolapsusu, bu kubbenin kendisini yukarıda tutan bağ dokusu desteğinin zayıflaması sonucu aşağı doğru inmesidir. İleri derecelerde kubbe vajina girişine ulaşabilir ya da dışarı taşabilir.
Rahim bulunan kadınlarda sarkma, rahmin aşağı inmesiyle ortaya çıkar ve rahim ağzı öncü yapı olarak görülür. Rahim alınmış kadınlarda ise inen yapı vajina kubbesidir. İki tablo benzer şikâyetler yaratsa da destek yapısının farklı noktalarda etkilenmesi nedeniyle ayrı ele alınır ve onarımları da farklı planlanır.
Bu sarkmaya sıklıkla başka sarkmalar eşlik eder. Kubbe indiğinde mesane, ince bağırsaklar ya da kalın bağırsağın son bölümü de birlikte yer değiştirebilir. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca kubbenin durumu değil, vajinanın tüm bölümleri incelenir. Eşlik eden sarkmaların belirlenmesi, planlamanın kapsamını belirler.
Rahim Alındıktan Sonra Neden Gelişir?
Vajina kubbesini yukarıda tutan bağ dokusu yapıları, rahim ağzının çevresinden köken alır ve leğen kemiğinin yan duvarlarına ile kuyruk sokumu bölgesine uzanır. Rahim alınırken bu bağların vajina kubbesine yeniden tutturulması gerekir. Bu tespitin yeterli olmaması ya da zamanla gevşemesi, kubbenin desteksiz kalmasına yol açar.
Zemin hazırlayan etkenlerin bir bölümü ameliyattan önce zaten mevcuttur. Rahim alınma nedeni sarkma ise, destek yapısındaki zayıflık ameliyat öncesinde de bulunmaktadır ve ameliyat sonrasında da sürer. Bu grupta kubbe sarkması gelişme olasılığı daha yüksektir. Bağ dokusunu ilgilendiren kalıtsal özellikler de benzer bir yatkınlık oluşturur.
Doğum sayısının fazla olması, iri bebek doğumları ve doğum sırasında oluşan pelvik taban yaralanmaları destek yapısını zayıflatan öykülerdir. Menopozla birlikte östrojen düzeyinin azalması dokularda incelmeye yol açar. Kilo fazlalığı, kronik kabızlık ve buna eşlik eden sürekli ıkınma, uzun süren öksürükle giden akciğer hastalıkları, ağır kaldırmayı gerektiren işler ve ilerleyen yaş karın içi basıncı yükselterek tabloya katkı sağlar. Sarkmanın ortaya çıkması ameliyattan yıllar sonra da olabilir.
Vajina Kubbesi Sarkması Belirtileri Nelerdir?
En sık dile getirilen şikâyet, vajina içinde dolgunluk ve aşağı doğru baskı hissidir. Bu duygu genellikle sabah saatlerinde hafif, gün ilerledikçe belirgin hale gelir. Ayakta uzun süre kalmak, yürümek ve ağırlık kaldırmak şikâyeti artırır; uzanmakla belirgin biçimde hafifler. Bu günlük ritim, sarkmaya bağlı şikâyetlerin ayırt edici özelliğidir.
İleri derecelerde vajina girişinde ya da dışında elle hissedilen bir dolgunluk bulunur. Bu bölümün iç çamaşırla sürtünmesi tahrişe, yaraya ve kanamaya yol açabilir. Kötü kokulu akıntı da bu duruma eşlik edebilir. Bel ve kasık bölgesinde çekilme hissi bildirilen bir başka yakınmadır.
İdrar şikâyetleri sıklıkla tabloya eşlik eder. Sık idrara çıkma, idrar kaçırma, idrar yaparken zorlanma ve mesanenin boşalmadığı hissi görülebilir. İleri sarkmalarda idrar yapabilmek için sarkan bölümün elle yukarı itilmesi gerekebilir. Bağırsak tarafında boşaltmada zorlanma ve tam boşalmama hissi bildirilir. Cinsel ilişkide rahatsızlık, dolgunluk hissi ve bu nedenle gelişen isteksizlik de görülebilir. Şikâyetlerin şiddeti ile sarkmanın derecesi her zaman birbiriyle orantılı değildir.
Tanı İçin Hangi Muayene Yapılır?
Bu tabloda görüşmenin ayırt edici sorusu, rahmin alındığı ameliyatla ilgilidir. Girişimin hangi nedenle yapıldığı, karından mı yoksa vajinal yoldan mı gerçekleştirildiği ve o sırada kubbenin askıya alınıp alınmadığı kaydedilir. Şikâyetin ameliyattan kaç yıl sonra başladığı, gün içinde nasıl seyrettiği ve hangi hareketlerle belirginleştiği sorulur. Kabızlık, süregen öksürük ve meslek gereği yük taşımak gibi kubbe üzerindeki basıncı artıran başlıklar da bu bilgilere eklenir.
Jinekolojik muayenede vajina duvarları bölüm bölüm değerlendirilir. Kişiden ıkınması istenerek sarkmanın derecesi ve hangi bölümlerin yer değiştirdiği belirlenir. Muayene hem yatar pozisyonda hem de gerekirse ayakta yapılır; sarkma yer çekiminin etkisiyle ayakta daha belirgin hale gelebilir. Pelvik taban kaslarının kasılma gücü de bu sırada değerlendirilir.
Eşlik eden idrar şikâyetleri varsa idrar tahlili, idrar sonrası mesanede kalan miktarın ölçülmesi ve mesane günlüğü istenir. İleri sarkmalarda gizli idrar kaçırma olabilir; yani sarkma yukarı itildiğinde ortaya çıkan bir kaçırma söz konusu olabilir. Bu durumun ameliyat öncesinde belirlenmesi planlamayı etkiler; bu nedenle sarkma geri itilerek öksürtme testi yapılabilir. Ürodinami incelemesi seçilmiş durumlarda istenir. Ultrason ve manyetik rezonans incelemeleri her kişide gerekmez.
Sarkma Dereceleri Ne Anlama Gelir?
Sarkmanın derecelendirilmesi, sarkan bölümün vajina girişine göre konumuna bakılarak yapılır. Standart ölçüm sistemleri kullanılır; bu sayede takip sırasında karşılaştırma yapılabilir ve farklı hekimler aynı dili konuşabilir. Ölçüm, kişi ıkınırken yapılır.
Birinci derecede sarkma vajina içinde kalır ve girişe belirgin uzaklıktadır. Bu düzeyde çoğu kişide şikâyet bulunmaz ve tesadüfen saptanabilir. İkinci derecede sarkan bölüm vajina girişine yaklaşır; girişin bir santimetre yukarısı ile bir santimetre aşağısı arasındaki alan bu kapsamda değerlendirilir. Şikâyetler genellikle bu düzeyde belirginleşmeye başlar.
Üçüncü derecede sarkan bölüm vajina girişinden belirgin biçimde dışarı taşar. Dördüncü derecede ise vajina tümüyle dışa dönmüş durumdadır. Bu ileri derecelerde tahriş, yara, kanama ve idrar boşaltma güçlüğü daha sık görülür. Derecelendirme izlenecek yolu belirlemede yol gösterici olmakla birlikte tek ölçüt değildir; kişinin şikâyetlerinin şiddeti ve günlük yaşamının ne ölçüde etkilendiği aynı ölçüde belirleyicidir.
Cerrahi Dışı Hangi Seçenekler Vardır?
Şikâyeti hafif olan, sarkması ileri derecede bulunmayan ve cerrahi düşünmeyen kişilerde ameliyatsız yöntemler değerlendirilir. Pelvik taban kas egzersizleri bu yaklaşımın temelini oluşturur. Düzenli uygulanan bir program kasların gücünü artırarak destek işlevine katkı sağlar ve şikâyetlerin hafiflemesine yardımcı olabilir.
Kubbe sarkmasında kas çalışmasının kapsamı, rahmin alınmış olması nedeniyle sınırlıdır; kubbeyi yukarıda tutan asıcı bağlar zaten gevşemiştir ve kas gücündeki artış bu bağların yerini almaz. Çalışmanın katkısı daha çok, aşağıdan verilen desteğin güçlenmesiyle ağırlık hissinin hafiflemesi ve eşlik eden idrar şikâyetlerinin azalması yönündedir. Bu nedenle kubbe sarkmasında öne çıkan seçenek çoğu zaman vajina içine yerleştirilen destekleyici bir araçtır; kas çalışması buna eşlik eden bir bileşen olarak planlanır.
Vajinal destek halkası olarak bilinen pesser, dokuya destek vererek sarkan bölümü yukarıda tutan bir araçtır. Cerrahinin uygun görülmediği, ameliyat istemeyen ya da genel sağlık durumu nedeniyle girişimin riskli olduğu kişilerde düşünülebilir. Uygun ölçünün belirlenmesi ve düzenli kontrol gerektirir. Menopoz dönemindeki doku incelmesine yönelik bölgesel uygulamalar destekleyici olarak değerlendirilebilir. Kilo yönetimi, kabızlığın giderilmesi, sigaranın bırakılması ve ağır kaldırmadan kaçınılması bu yaklaşımları tamamlayan düzenlemelerdir.
Cerrahi Hangi Durumlarda Değerlendirilir?
Cerrahi seçenekler, ameliyatsız yaklaşımların yeterli olmadığı ve şikâyetin günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtladığı durumlarda değerlendirilir. Sarkmanın vajina girişinden dışarı taştığı, tahriş ve yaraya yol açtığı, idrar ya da bağırsak boşaltmayı ileri düzeyde güçleştirdiği tablolar da bu kapsamda ele alınır.
Onarım vajinal yoldan ya da karından yapılabilir. Amaç, vajina kubbesini yeniden yukarıya tespit etmektir. Bu amaçla kişinin kendi dokularındaki sağlam bağlara askılama yapılan yöntemler ya da uygun görülen durumlarda destek materyali kullanılarak kubbenin kuyruk sokumu bölgesine asıldığı yöntemler uygulanır. Karından yapılan uygulamalar kapalı yöntemle de gerçekleştirilebilir. Aynı seansta eşlik eden ön ve arka duvar sarkmaları onarılabilir; idrar kaçırma varsa buna yönelik girişim de planlanabilir.
Her yöntemin kendine özgü iyileşme süreci ve olası sorunları vardır. Kanama, enfeksiyon, komşu organ yaralanması, cinsel ilişkide ağrı, idrar yapmada zorlanma, kullanılan destek materyaline bağlı sorunlar ve sarkmanın zamanla yeniden ortaya çıkması bildirilen durumlar arasındadır. Cinsel yaşamın sürdürülmesinin planlanmadığı seçilmiş durumlarda vajinanın kapatılmasına yönelik yöntemler de değerlendirilebilir. Hangi yöntemin uygun olduğu, sarkmanın derecesi, yaş, cinsel yaşam beklentisi ve genel sağlık durumu değerlendirilerek hekim tarafından belirlenir.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Vajinada dolgunluk, aşağı doğru baskı hissi ya da elle fark edilen bir kabarma bulunuyorsa değerlendirme önerilir. Şikâyetin süresi ne olursa olsun geç kalınmış sayılmaz. Ayakta durmakla artan ve uzanmakla hafifleyen ağırlık hissi de başvuru için geçerli bir gerekçedir.
Sarkan bölümün dışarı çıkması, sürtünmeye bağlı yara ve kanama gelişmesi gecikmeden değerlendirme gerektiren durumlardır. İdrar yapamama, mesanenin boşalmadığı hissi, idrar yapabilmek için sarkan bölümü elle itme gereği ve idrar yolu enfeksiyonlarının sıklaşması da benzer biçimde ele alınır.
Adet dönemi dışında ya da menopoz sonrası dönemde görülen kanama, kötü kokulu akıntı ve alt karında giderek artan ağrı ayrı bir inceleme gerektirir. Bağırsak boşaltmak için parmakla destek verme gereğinin doğması da başvuru gerektiren bir bulgudur. Pesser kullanan kişilerde ağrı, kanama ya da halkanın yerinden oynaması durumunda kontrole gidilmesi uygun olur.