Kemik sağlığının değerlendirilmesinde kullanılan yöntemlerin başında kemik yoğunluğu ölçümü gelir. DEXA olarak da anılan bu inceleme, kemiklerin mineral içeriğini sayısal olarak ortaya koyar. Ölçüm özellikle menopoz sonrası dönemde önem kazanır. İncelemenin nasıl yapıldığı, sonuç raporundaki sayıların ne anlama geldiği ve kimlerin bu ölçümü yaptırması gerektiği aşağıda genel hatlarıyla açıklanmıştır.
Kemik Yoğunluğu Ölçümü Nedir?
Kemik yoğunluğu ölçümü, kemiklerin içindeki mineral miktarının belirlenmesine dayanan bir görüntüleme yöntemidir. Kemik dokusu yaşam boyu sürekli yenilenir; eski doku yıkılırken yerine yenisi yapılır. Bu denge bozulduğunda ve yıkım yapımın önüne geçtiğinde kemik yoğunluğu azalır ve kemik daha kırılgan hâle gelir.
Ölçümün amacı bu azalmayı, kırık oluşmadan önce saptamaktır. Kemik erimesi (osteoporoz) çoğu durumda belirgin bir şikâyet vermeden ilerler. Kişi kendini iyi hissedebilir ve hiçbir bulgu fark etmeyebilir. Bu nedenle tablo çoğu zaman ancak bir kırık geliştikten sonra ya da tarama yapıldığında fark edilir.
Uygulamada en yaygın yöntem DEXA adı verilen çift enerjili röntgen soğurumu ölçümüdür. Bu yöntem düşük dozda ışın kullanır ve ölçümü kısa sürede tamamlar. Genellikle bel omurları ve kalça bölgesinden ölçüm alınır; bu bölgeler kırık açısından en anlamlı bilgiyi sunan alanlardır.
Ölçüm Kimlere Önerilir?
Ölçüm herkese rutin olarak yapılmaz; belirli koşulların varlığında istenir. En yaygın kabul edilen ölçüt yaştır. Altmış beş yaş ve üzerindeki kadınlarda ölçüm genel olarak önerilir. Bu yaş sınırı, kemik kaybının belirgin hâle geldiği dönemi esas alır.
Daha genç yaşta da ölçüm gündeme gelebilir. Menopoza erken girmiş olmak, yumurtalıkların cerrahi olarak alınmış olması ve buna bağlı erken hormon azalması bu grupta yer alır. Ailede kalça kırığı öyküsü bulunması, kişinin küçük bir düşme sonrasında kırık geçirmiş olması ve boyunda belirgin kısalma fark edilmesi de değerlendirmeye alınan durumlardır.
Bazı hastalıklar ve ilaçlar da kemik yoğunluğunu etkiler. Uzun süreli kortizon kullanımı bunların başında gelir. Tiroid bezinin fazla çalışması, romatizmal hastalıklar, bağırsak emilim bozuklukları ve böbrek hastalıkları da bu kapsamda değerlendirilir. Ayrıca vücut ağırlığının belirgin biçimde düşük olması, sigara kullanımı ve hareketsiz yaşam da katkı sağlayan etkenler arasındadır.
İnceleme Nasıl Yapılır?
İnceleme özel bir hazırlık gerektirmez. Aç kalmak gerekmez ve olağan beslenme düzeni sürdürülebilir. Yalnızca ölçümden birkaç gün önce kalsiyum içeren takviyelerin alınmaması istenebilir; bu maddeler görüntüyü etkileyebilir. Yakın zamanda kontrast madde kullanılan bir tetkik yapılmışsa bunun bildirilmesi gerekir.
Ölçüm sırasında bir masaya sırtüstü uzanılır. Cihaz, vücuda dokunmadan üzerinden geçerek ölçüm yapar. Bel bölgesi ve kalça sırayla değerlendirilir. Bacaklar için destek konularak uygun pozisyon sağlanır. Bu süre boyunca hareketsiz kalınması istenir; ölçümün doğruluğu buna bağlıdır.
İşlem genellikle on ile yirmi dakika sürer. Ağrı hissedilmez, herhangi bir girişim yapılmaz ve iğne kullanılmaz. Kullanılan ışın dozu, olağan bir akciğer filminden belirgin biçimde düşüktür. Ölçüm sonrasında olağan günlük yaşama hemen dönülebilir; herhangi bir kısıtlama getirilmez. Gebelik durumunda ise inceleme yapılmaz; bu nedenle gebelik olasılığı önceden bildirilmelidir.
Sonuçtaki T Skoru Ne Anlama Gelir?
Sonuç raporunda karşılaşılan en önemli sayı T skorudur. Bu skor, ölçülen değerin genç yetişkin bir kişide beklenen ortalama değerden ne kadar saptığını gösterir. Standart sapma birimiyle ifade edilir ve genellikle eksi bir sayı olarak görülür.
Yaygın kullanılan sınıflandırmada eksi bir ve üzerindeki değerler beklenen aralık içinde kabul edilir. Eksi bir ile eksi iki buçuk arasındaki değerler kemik yoğunluğunda azalma (osteopeni) olarak sınıflandırılır. Eksi iki buçuk ve altındaki değerler ise kemik erimesi tanımına girer. Bu sınırlar yerleşik ölçütlerdir.
Raporda ayrıca Z skoru yer alır. Bu skor, ölçülen değeri aynı yaş ve cinsiyetteki kişilerin ortalamasıyla karşılaştırır. Menopoz öncesi kadınlarda ve genç yaş gruplarında değerlendirme genellikle Z skoru üzerinden yapılır. Skorların tek başına değil, kişinin yaşı, öyküsü ve kırık riski ile birlikte yorumlanması gerekir.
Menopoz Kemik Yoğunluğunu Nasıl Etkiler?
Östrojen hormonu kemik dokusunun korunmasında rol oynar. Bu hormon, kemik yıkımından sorumlu hücrelerin etkinliğini dengeleyerek yenilenme sürecinin dengede kalmasına katkı sağlar. Menopozla birlikte östrojen düzeyinin azalması bu dengeyi değiştirir.
Menopozu izleyen ilk yıllarda kemik kaybı hızlanır. Bu dönemde yıllık kayıp oranı, sonraki yıllara göre daha yüksektir. Kayıp hızı kişiden kişiye değişir; genetik yapı, beslenme, fiziksel etkinlik düzeyi ve eşlik eden hastalıklar bu farkı belirler. Bu nedenle menopoz sonrası dönem, kemik sağlığının değerlendirilmesi açısından önem taşır.
Erken menopoza girmiş kadınlarda bu süreç daha uzun bir zaman dilimine yayılır. Yumurtalıkların cerrahi olarak alınması sonrasında ise hormon azalması ani gerçekleşir. Bu iki durumda kemik yoğunluğu değerlendirmesi daha erken yaşta gündeme gelir. Değerlendirme, kişinin genel sağlık durumu göz önünde bulundurularak planlanır.
Ölçüm Hangi Aralıklarla Tekrarlanır?
Tekrar aralığı, ilk ölçümün sonucuna ve kişinin durumuna göre belirlenir. Sonucun beklenen aralıkta bulunduğu ve ek bir risk etkeninin bulunmadığı durumlarda ölçümün birkaç yıl aralıkla tekrarlanması yeterli olabilir. Kısa aralıklarla tekrarlanan ölçümler anlamlı bir fark göstermeyebilir.
Kemik yoğunluğunda azalma saptanan kişilerde takip aralığı kısaltılır. Bu grupta genellikle bir ile iki yıl arasında tekrar önerilir. Tedavi başlanan kişilerde ise ölçüm, tedavinin etkisini değerlendirmek amacıyla belirli aralıklarla yenilenir. Bu aralık uygulanan tedaviye göre değişir.
Takip ölçümlerinde önemli bir ayrıntı, incelemenin mümkün olduğunca aynı cihazda yapılmasıdır. Farklı cihazlar arasında ölçüm farklılıkları bulunabilir ve bu durum karşılaştırmayı güçleştirir. Bu nedenle önceki raporların saklanması ve sonraki incelemelere getirilmesi önerilir.
Kemik Sağlığını Korumak İçin Neler Yapılabilir?
Kemik yoğunluğunun korunmasında beslenme düzeni belirleyici bir yer tutar. Kalsiyum içeren besinlerin düzenli tüketilmesi, süt ürünleri yanında yeşil yapraklı sebzeler ve kuru baklagillerle de desteklenebilir. Kalsiyumun emilebilmesi için D vitamini gereklidir; bu nedenle iki maddenin birlikte değerlendirilmesi uygun olur.
Fiziksel etkinlik bir diğer önemli başlıktır. Yürüyüş, hafif koşu ve ağırlık taşıyan egzersizler kemik dokusunun yenilenmesini destekler. Yüzme gibi vücut ağırlığının taşınmadığı etkinlikler genel sağlık açısından yararlı olsa da kemik yoğunluğuna katkısı daha sınırlıdır. Denge çalışmaları ise düşme riskini azaltarak kırık olasılığını düşürür.
Sigara kullanımı ve aşırı alkol tüketimi kemik yoğunluğunu olumsuz etkileyen etkenler arasında sayılır. Ayrıca uzun süreli kortizon kullanımı gerektiren durumlarda kemik sağlığının ayrıca izlenmesi gündeme gelir. Bu değerlendirme, kullanılan ilacın süresi ve dozu göz önünde bulundurularak yapılır.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Küçük bir düşme ya da hafif bir zorlanma sonrasında kırık gelişmesi değerlendirme gerektiren bir bulgudur. Bu tür kırıklar kemik dayanıklılığının azaldığına işaret edebilir. Bel bölgesinde ortaya çıkan ve geçmeyen ağrı, boyda belirgin kısalma ve duruşta öne doğru eğilme fark edilmesi de başvuru gerekçesidir.
Menopoza girmiş kadınlarda kemik sağlığının değerlendirilmesi rutin kontrollerin bir parçası olarak ele alınır. Erken menopoz yaşayanlar, yumurtalıkları alınmış olanlar ve uzun süreli kortizon kullananlar için bu değerlendirme daha erken yaşta planlanır. Ailede kalça kırığı öyküsü bulunanlar da bu grupta yer alır.
Kemik sağlığının korunmasında beslenme ve fiziksel etkinliğin rolü de göz ardı edilmemelidir. Kalsiyum ve D vitamini alımının yeterli olup olmadığı, düzenli yürüyüş gibi ağırlık taşıyan etkinliklerin yapılıp yapılmadığı değerlendirmenin parçasıdır. Bu konularda hekimden bilgi alınması yerinde olur.
