Androjen değerlendirmesi için istenen panellerde DHEA-S adlı ölçüm neredeyse her zaman yer alır. Rapordaki sayı mikrogram/dL biriminde verildiği için diğer hormon değerlerine göre daha büyük görünür ve bu durum kaygıya yol açabilir. 200 mikrogram/dL, üreme çağındaki kadınlarda sıkça karşılaşılan bir ölçümdür. Aşağıda bu hormonun kaynağı, beklenen aralığın nasıl tanımlandığı ve bu sonucun hangi çerçevede ele alındığı açıklanmıştır.
DHEA-S Hormonu Nereden Salgılanır?
DHEA-S, böbrek üstü bezlerinin dış katmanında üretilen bir erkeklik hormonu ön maddesidir. Kadınlarda kandaki miktarı diğer androjenlere göre çok daha yüksektir; buna karşılık hormon etkisi görece zayıftır. Vücutta dokularda daha etkin androjenlere dönüştürülerek işlev görür.
Bu hormonun neredeyse tümü böbrek üstü bezi kaynaklıdır; yumurtalıkların katkısı çok azdır. Bu özellik, ölçümü klinik açıdan değerli kılar. Bir androjen yüksekliğinin kaynağını araştırırken bu ayrım yol gösterici olur.
Kandaki DHEA-S düzeyi gün içinde büyük dalgalanma göstermez. Sülfat bağlı biçimde dolaştığı ve dolaşımda uzun süre kaldığı için ölçüm belirli bir saate bağlı değildir. Bu yönüyle sabah ölçümü zorunlu tutulan diğer böbrek üstü bezi hormonlarından ayrılır.
Kadın hastalıkları pratiğinde bu ölçüm, kıllanma artışı ve adet düzensizliği araştırılırken istenir. Hormon fazlalığının yumurtalıklardan mı yoksa böbrek üstü bezinden mi kaynaklandığı sorusu, değerlendirmenin ilk sorularından biridir. DHEA-S bu soruya yanıt aramada kullanılan başlıca göstergedir.
DHEA-S Değeri Kaç Olması Beklenir?
Bu ölçüm için tek bir erişkin aralığı vermek yanıltıcı olur; çünkü beklenen bant hem yaş grubuna hem de merkezin kullandığı yönteme göre kayar. Üreme çağı için bildirilen bantlar oldukça geniştir ve alt ucu ile üst ucu arasındaki fark birkaç kata ulaşabilir. Yirmili yaşlar için yazılan tavan ile kırklı yaşlar için yazılan tavan arasındaki mesafe de küçük değildir. Bu nedenle doğru okuma, genel bir rakamla değil, raporun kenarında kişinin kendi yaş grubu için basılmış olan aralıkla yapılır.
Aralığın bu kadar geniş olması, tek bir ölçümü sınıflandırmayı güçleştirir. Bir kadın için olağan sayılan bir düzey, başka birinde önceki ölçümlerine göre belirgin bir artışı temsil edebilir. Bu nedenle kişinin kendi seyri, mutlak sayıdan daha bilgi verici olabilir.
Sınırlar merkezden merkeze de değişir. Ölçüm yöntemi, kullanılan kit ve merkezin kendi verileri farklı referans aralıkları doğurur. Raporun yanında yazan aralık, sonucun karşılaştırılacağı asıl ölçüttür; başka bir merkezin aralığıyla kıyaslama yanıltıcı olur.
Ölçüm birimi de kontrol edilmesi gereken bir ayrıntıdır. Sonuç bazı merkezlerde mikrogram/dL, bazılarında mikromol/L olarak bildirilir. İki birim arasındaki dönüşüm dikkate alınmadığında aynı sonuç çok farklı algılanabilir; rapordaki birimin okunması bu karışıklığı önler.
DHEA-S 200 mikrogram/dL Hangi Aralıkta Değerlendirilir?
200 mikrogram/dL, üreme çağındaki kadınlar için bildirilen bandın orta bölgesine denk gelir. Bu konumuyla beklenen aralık içinde kabul edilen bir ölçümdür. Böbrek üstü bezi kaynaklı belirgin bir androjen artışına işaret etmez.
Sayının büyüklüğü bazen tedirginlik yaratır; testosteron gibi ölçümlerin onlu değerlerle ifade edilmesine alışkın olanlar için üç haneli bir rakam yüksek görünebilir. Oysa bu fark yalnızca birimden ve hormonun kandaki bolluğundan kaynaklanır.
Bu düzeyin yaşla birlikte nasıl konumlandığı da önem taşır. Yirmili yaşların başındaki bir kadında 200 mikrogram/dL, o yaş grubunun ortalamasına yakın bir değerdir. Kırklı yaşlarda ise aynı sayı, yaş grubuna göre görece yüksek bir konuma yerleşir.
Bu ölçümün bandı, yaşla birlikte daralıp aşağı kaydığı için sonucun anlamı yaş satırı olmadan tamamlanmaz. Yirmili yaşların başındaki bir kadın için 200 mikrogram/dL bandın orta kesimine denk düşerken, kırklı yaşlardaki bir kadında aynı sayı üst uca yaklaşabilir. Bu nedenle raporun kenarındaki aralığın yaş grubuna göre verilip verilmediğine bakılır. Yakınmanın bulunup bulunmaması ise bu okumaya eklenen ikinci katmandır.
Yaşa Göre DHEA-S Değerleri Nasıl Değişir?
Bu hormonun üretimi ergenlik döneminde belirgin biçimde artar ve yirmili yaşlarda en yüksek düzeyine ulaşır. Bu dönem, kandaki miktarın yaşam boyunca gördüğü en yüksek noktadır. Ergenlik öncesi çocuklarda düzey çok düşüktür.
Yirmili yaşlardan sonra üretim kademeli olarak azalır. Her on yılda belirli bir oranda gerileyen bu seyir, ilerleyen yaşlarda düzeyin belirgin biçimde düşmesine yol açar. Altmışlı yaşlarda ölçülen değerler, yirmili yaşlardakinin küçük bir bölümü kadardır.
Bu nedenle referans aralıkları yaş gruplarına göre ayrı ayrı bildirilir. Bir sonucun değerlendirilmesinde kişinin yaşına ait aralık esas alınır. Genel erişkin aralığının kullanılması, özellikle ileri yaşlarda yanlış bir yorumla sonuçlanabilir.
Menopoz döneminde bu hormonun rolü göreceli olarak artar. Yumurtalık kaynaklı östrojen üretimi durduğunda, böbrek üstü bezi kaynaklı androjenler dokularda dönüştürülerek başlıca hormon kaynağı haline gelir. Bu nedenle düzeyin düşük seyretmesi menopoz sonrası dönemde ayrıca değerlendirilebilir.
DHEA-S Sonucunu Hangi Etkenler Değiştirebilir?
Kortizon içeren ilaçların kullanımı böbrek üstü bezinin salgısını baskılayarak düzeyi düşürebilir. Uzun süreli ve yüksek dozda kullanımlarda bu etki belirginleşir. Ölçümün öncesinde kullanılan tüm ilaçların bildirilmesi bu nedenle gereklidir.
Piyasada takviye olarak satılan DHEA içeren ürünler, ölçümü doğrudan yükseltir. Sporcuların ya da yaşlanma karşıtı amaçla kullananların bu ürünleri belirtmemesi, yorumlanamayacak sonuçlar doğurur. Takviye kullanımı sonucu değerlendirmenin dışına çıkarır.
Ağır bir hastalık, uzun süren açlık ve belirgin kilo kaybı düzeyi düşürebilir. Buna karşılık ölçümün gün içindeki saati ya da adet döngüsündeki evre bu testte belirleyici değildir; bu yönüyle örnek alımı esnektir. Gebelikte ise düzey farklı seyreder.
Laboratuvar kaynaklı fark da hesaba katılır. Ölçüm yöntemi ve kit değiştiğinde aynı kan örneğinden farklı sayılar elde edilebilir. Takip amacıyla yapılan ölçümlerin aynı merkezde yinelenmesi, zaman içindeki değişimin gerçekten kişiye ait olduğunu görmeye yardımcı olur.
DHEA-S Normalken Tüylenme Artışı Görülebilir mi?
Görülebilir. Bunun nedeni, kanda dolaşan hormonun kıl kökünde iş görebilmesi için önce yerinde daha etkin bir biçime dönüştürülmesi gerekmesidir. Bu dönüşümü sağlayan enzimin etkinliği kişiden kişiye belirgin biçimde farklılaşır. Enzimin yoğun çalıştığı kişilerde iki yüz gibi bandın ortasındaki bir sonuç bile kök düzeyinde güçlü bir uyarıya dönüşebilir; dolayısıyla rapordaki sayı ile aynadaki görüntü arasında doğrudan bir karşılık aranmaz.
Bu tablo ailesel özelliklerle de yakından ilişkilidir. Belirli toplumlarda ve belirli aile geçmişlerinde daha yoğun kıllanma olağan kabul edilir. Bu durumda kan tetkiklerinde bir karşılık bulunmaz ve inceleme genişletilmez.
Tüylenmenin nasıl geliştiği değerlendirmede belirleyicidir. Yıllar içinde yavaşça artan bir kıllanma ile birkaç ay içinde belirginleşen bir kıllanma aynı biçimde ele alınmaz. Hızlı gelişen tablolarda hormon düzeyleri beklenen aralıkta olsa bile inceleme sürdürülür.
Kıllanmanın derecesi belirli ölçekler yardımıyla kaydedilebilir. Bu kayıt, şikâyetin zaman içinde artıp artmadığını değerlendirmeye olanak tanır. Yalnızca kişinin izlenimine dayanan bir karşılaştırma yanıltıcı olabileceği için, muayene sırasında yapılan bu kayıt izlemde yol gösterici olur.
Kılların hangi bölgelerde çıktığı da ayrı bir bilgi sunar. Kol ve bacaklardaki yoğun kıllanma çoğu zaman hormonal bir nedene bağlanmaz. Buna karşılık yüz, göğüs ortası ve karın orta hattındaki kalın kıllar, androjen etkisini düşündüren dağılım olarak kaydedilir.
DHEA-S ile Birlikte Hangi Hormonlara Bakılır?
Bu ölçüm tek başına değil, androjen panelinin bir parçası olarak istenir. Total testosteron düzeyi, hormon artışının yumurtalık kaynağını değerlendirmeye yarar. İki ölçümün birlikte okunması, kaynağın hangi organda aranacağına dair yön verir.
SHBG ölçümü, testosteronun serbest bölümünü hesaplamak için kullanılır. 17-OH progesteron ise böbrek üstü bezindeki enzim yolağını sorgular. Bu dört ölçüm çoğu zaman aynı panelde yer alır.
Beklenen aralıktaki bir DHEA-S sonucu döngü sorununu açıklamaya yetmediğinde bakılacak yerler değişir. Süt hormonu ve tiroit ölçümleri, yumurtlamayı androjenden bağımsız biçimde bozabilen iki ayrı zemini sorgular. Yumurtalıkların ultrasondaki görünümü ise 200 mikrogram/dL düzeyindeki bir çıktının yanında polikistik bir yapının bulunup bulunmadığını gösterir. Açlık şekeri ile insülin ölçümü ise tabloya direnç zemininin eşlik edip etmediğini araştırmak amacıyla eklenebilir.
İki yüz gibi beklenen bandın içinde kalan bir sonuçta panelin tamamının ilk gün açılmasına gerek duyulmaz. Genellikle testosteron ve SHBG ile başlanır; bunlar bir yön gösterirse 17-OH progesteron eklenir. Bu sıralama, her tüpün cevaplayacağı soru belli olduğunda kurulur ve kişinin aynı hafta içinde defalarca kan vermesini gereksiz kılar.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Aynadaki değişiklikler çoğu kez laboratuvara gitmekten önce fark edilir. Üst dudakta ve çene çizgisinde koyulaşan kıllar, göbek çevresinde orta hat boyunca uzanan tüylenme, ergenlik yıllarını çoktan geride bırakmışken inat eden sivilceler ve tarakta artan saç miktarı bu gruba girer. Görüşmede bunların kaç aydır sürdüğü ve hızlanıp hızlanmadığı sorulur; çünkü yavaş yerleşen bir tablo ile birkaç ayda oturan bir tablo farklı biçimde ele alınır.
Bu ölçümün istenmesine yol açan tabloların başında döngüdeki kayma gelir. Kanamalar arasındaki sürenin otuz beş günü aşması, bir dönem düzenli seyreden takvimin bozulması ya da kanamanın aylarca hiç gelmemesi, androjen kaynaklarının gözden geçirilmesini gerektirebilir. Çocuk isteği olup da beklenen sürede sonuç alınamayan kişilerde de DHEA-S, yumurtlamayı bastıran bir etken bulunup bulunmadığını sorgulamak için panelin içine konur.
Sesin kalınlaşması, omuz ve kol kaslarında kısa sürede oluşan belirginleşme ile beden görünümünde hızla yerleşen erkeksi çizgiler, bekletilmeden ele alınan bulgular arasındadır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: DHEA-S 200 mikrogram/dL gibi beklenen bandın içinde çıksa bile bu bulgular gündemden düşmez, çünkü androjen fazlalığının kaynağı yumurtalık tarafında da bulunabilir ve bu ölçüm o kaynağı göstermez.
Sonuç raporlarının saklanması izlem açısından yararlıdır. Yıllar içinde yapılan ölçümlerin yan yana konması, değerin kişide durağan mı yoksa artan bir seyir mi izlediğini gösterir. Bu karşılaştırma, tek seferlik bir sonuçtan daha fazla bilgi taşır.
