Pelvik organ sarkması, rahim, mesane ya da bağırsak gibi yapıların vajina içine doğru yer değiştirmesidir. Bu tablonun değerlendirilmesinde ortak bir dil kullanılması gerekir; çünkü "hafif" ya da "ileri" gibi ifadeler kişiden kişiye farklı anlaşılabilir. POP-Q adı verilen sistem bu ihtiyacı karşılar. Aşağıda değerlendirmenin nasıl yapıldığı, evrelerin ne anlama geldiği ve tedavi kararına etkisi açıklanmıştır.
Pelvik Organ Sarkması Nasıl Değerlendirilir?
Değerlendirme öykü ile başlar. Vajinada dolgunluk hissi, aşağı doğru baskı duygusu, dışarı çıkan bir yapının fark edilmesi, idrar ve dışkılama ile ilgili şikâyetler sorgulanır. Bu şikâyetlerin gün içinde nasıl değiştiği de önemlidir; sarkma bulguları genellikle gün ilerledikçe ve ayakta durulan sürelerde belirginleşir.
Ardından muayene yapılır. Bu muayene jinekolojik masada, kişi sırtüstü konumdayken gerçekleştirilir. Vajina duvarlarının ön ve arka bölümleri ile rahim ağzının konumu ayrı ayrı değerlendirilir. Kişiden ıkınması istenir; bu hareket sarkmanın en belirgin hâlini ortaya çıkarır.
Değerlendirmenin ayakta da tekrarlanması gerekebilir. Yer çekiminin etkisiyle sarkma ayakta daha belirgin görülebilir. Şikâyet ile muayene bulgusu arasında uyumsuzluk bulunduğunda bu uygulama özellikle yararlıdır. Ayrıca pelvik taban kaslarının gücü ve idrar kaçırma bulunup bulunmadığı da aynı muayenede değerlendirilir.
POP-Q Sistemi Nedir?
POP-Q, pelvik organ sarkmasının sayısal ölçümlerle tanımlandığı bir değerlendirme sistemidir. Adı, pelvik organ prolapsusu ölçümü anlamına gelen İngilizce ifadenin kısaltmasıdır. Sistem, uluslararası düzeyde kabul görmüş bir yöntemdir ve farklı merkezlerin bulgularının karşılaştırılabilmesini sağlar.
Sistemin temelinde bir başvuru noktası bulunur: kızlık zarı düzlemi. Vajina duvarları üzerindeki belirlenmiş noktaların bu düzleme göre konumu santimetre cinsinden ölçülür. Düzlemin içinde kalan noktalar eksi, dışına çıkan noktalar ise artı değerle ifade edilir.
Ölçümde altı ayrı nokta ve üç ek uzunluk kaydedilir. Ön duvar, arka duvar ve en üst bölüm için ikişer nokta belirlenir. Ayrıca vajinal açıklığın genişliği, perine adı verilen bölgenin uzunluğu ve vajina toplam uzunluğu ölçülür. Bu dokuz değer bir tabloya yerleştirilerek sarkmanın ayrıntılı bir haritası çıkarılır.
Sarkma Evreleri Neye Göre Belirlenir?
Evreleme, sarkmanın en ileri noktasının kızlık zarı düzlemine göre nerede bulunduğuna göre yapılır. Bu düzlem sıfır noktası kabul edilir. Sarkmanın bu noktaya olan uzaklığı, evrenin belirlenmesinde tek ölçüt olarak kullanılır.
Sistem beş evre içerir. Evre sıfır, hiçbir sarkma bulgusunun saptanmadığı durumu ifade eder. Evre bir, sarkmanın en ileri noktasının kızlık zarı düzleminin bir santimetreden fazla içinde kaldığı tabloyu tanımlar. Evre iki, bu noktanın düzleme bir santimetre yakınlıkta bulunduğu durumdur.
Evre üç, sarkmanın düzlemin bir santimetreden fazla dışına çıktığı; ancak vajinanın tam olarak dışa dönmediği tabloyu ifade eder. Evre dört ise tam sarkmayı tanımlar; bu durumda vajina bütünüyle dışa dönmüştür. Ölçümler ıkınma sırasında ve en belirgin hâl elde edildiğinde yapılır.
Evre 1 ve Evre 2 Sarkma Ne Anlama Gelir?
Evre bir sarkma, muayenede saptanabilen ancak çoğu zaman hiçbir şikâyete yol açmayan bir bulgudur. Doğum yapmış kadınların önemli bir bölümünde bu düzeyde bir gevşeme görülebilir ve olağan bir değişkenlik olarak değerlendirilir. Bu tabloda genellikle tedavi gerekmez.
Evre iki sarkmada, sarkan yapı vajina girişine yakın konumdadır. Bu düzeyde bazı kadınlar şikâyet tanımlarken bazıları hiçbir rahatsızlık hissetmez. Gün sonunda belirginleşen dolgunluk hissi, ağırlık kaldırırken artan baskı duygusu bu düzeyde görülebilen bulgulardır.
Bu iki evrede ilk yaklaşım genellikle takip ve pelvik taban egzersizleridir. Kabızlığın önlenmesi, ağır kaldırmaktan kaçınılması ve kilo dengesinin korunması da önerilir. Cerrahi girişim, şikâyet bulunmadığı sürece bu evrelerde gündeme gelmez. Bu ayrım önemlidir: tedavi kararı evre numarasına değil, şikâyetin varlığına göre verilir.
İleri Evre Sarkmada Hangi Belirtiler Görülür?
Evre üç ve dört sarkmada belirtiler daha belirgindir. Vajinada dışarı doğru çıkan bir yapının elle hissedilmesi ya da görülmesi bu evrelerin en tanımlayıcı bulgusudur. Sürekli bir dolgunluk ve aşağı doğru baskı hissi eşlik eder.
İdrar ile ilgili şikâyetler bu evrelerde sık görülür. Mesanenin tam boşalamaması, idrar akımının zayıflaması, idrar yapabilmek için sarkan bölgeyi elle geri itme gereksinimi bu kapsamdadır. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları da bu tabloya eşlik edebilir. İlginç biçimde, ileri sarkmada idrar kaçırma azalabilir; çünkü idrar yolu katlanarak daralır.
Dışkılama ile ilgili şikâyetler de görülebilir. Arka duvar sarkmasında, dışkılamayı tamamlayabilmek için vajina duvarına elle bastırma gereksinimi doğabilir. Ayrıca sarkan dokunun iç çamaşıra sürtünmesine bağlı olarak tahriş, akıntı ve hafif kanama ortaya çıkabilir. Bel ve karın alt bölgesinde çekilme hissi de bildirilen bulgular arasındadır.
Evreleme Tedavi Kararını Nasıl Etkiler?
Evreleme tek başına tedavi kararını belirlemez. Bu, en önemli ilkedir. Tedavi kararında belirleyici olan, kişinin şikâyetinin bulunup bulunmadığı ve bu şikâyetin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğidir. Şikâyet yaratmayan bir sarkma, evresi ne olursa olsun tedavi gerektirmeyebilir.
Bununla birlikte evreleme, seçeneklerin belirlenmesinde yol gösterir. Erken evrelerde pelvik taban egzersizleri ve yaşam düzenlemeleri öne çıkar. Orta düzeydeki sarkmalarda pesser adı verilen destek halkası bir seçenek olarak sunulabilir; bu yöntem cerrahi gerektirmez ve geri dönüşlüdür.
İleri evrelerde ve şikâyetin belirgin olduğu durumlarda cerrahi seçenekler değerlendirilir. Hangi yöntemin uygulanacağı, sarkmanın hangi bölümde bulunduğuna, kişinin yaşına, genel sağlık durumuna ve gebelik planına göre belirlenir. Ölçümlerin ayrıntılı kaydedilmesi, ameliyat sonrasında sonucun karşılaştırılmasını da sağlar.
Muayene Sırasında Ne Yapılması İstenir?
Muayenenin en önemli bölümünde ıkınması istenir. Bu hareket karın içi basıncını artırır ve sarkmanın en belirgin hâlini ortaya çıkarır. Ikınmanın yeterince güçlü ve birkaç saniye sürdürülmesi gerekir; aksi hâlde sarkma olduğundan hafif görünebilir.
Öksürmesi de istenebilir. Bu hareket hem sarkmayı belirginleştirir hem de idrar kaçağı olup olmadığının değerlendirilmesini sağlar. Ayrıca pelvik taban kaslarını kasması istenir; bu, kas gücünün değerlendirilmesi için gereklidir. Kasılmanın doğru yapılabilmesi için önceden tarif edilmesi önemlidir.
Muayene sırasında hissedilenlerin belirtilmesi de istenir. Ağrı ya da rahatsızlık duyulduğunda bunun söylenmesi, uygulamanın buna göre düzenlenmesini sağlar. Muayene öncesinde tuvalete gidilmesi genellikle istenir; ancak bazı değerlendirmeler için mesanenin dolu olması gerekebilir. Bu bilgi randevu verilirken paylaşılır.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Evreleme sisteminin sunduğu asıl olanak, sarkmanın zaman içindeki gidişatının sayılarla izlenebilmesidir; bu nedenle daha önce ölçüm yaptırmış bir kişide şikâyetlerin belirginleşmesi yeni bir ölçüm için gerekçe sayılır. Vajinada aşağı doğru bir baskı duygusu, dolgunluk ya da dışarı çıkan bir yapının fark edilmesi ilk değerlendirme için yeterlidir. Bu bulguların yaşın ya da doğum yapmış olmanın kaçınılmaz bir sonucu sayılması, ölçümle izlenebilecek bir sürecin görünmez kalmasına yol açar.
İdrar kaçırma, mesanenin boşalmadığı hissi, idrar yapabilmek için elle bastırma gereksinimi ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları da başvuru gerektirir. Dışkılamayı tamamlayabilmek için elle destek verme gereksinimi de bildirilmesi gereken bir bulgudur.
Sarkan bölgede kanama, akıntı, yara oluşumu ya da ağrı ortaya çıkması gecikmeden değerlendirilmelidir. İdrar yapamama durumu da beklenmeden başvurulması gereken bir tablodur. Bunların dışında, şikâyet hafif olsa dahi değerlendirme yapılması yerinde olur; erken dönemde başlanan egzersiz ve yaşam düzenlemeleri ilerlemenin yavaşlamasına katkı sağlayabilir.
