Kadın sağlığı değerlendirmesinde ultrason iki farklı yoldan uygulanabilir: vajinal yolla ve karın üzerinden. İki yöntem aynı cihazla yapılır; ancak farklı probler kullanılır ve farklı bilgiler sunar. Hangi yöntemin seçileceği çoğu zaman kişiye açıklanmaz ve bu durum merak yaratır. Aşağıda iki yöntemin uygulanma biçimi, aralarındaki farklar ve tercih ölçütleri genel hatlarıyla açıklanmıştır.
Vajinal Ultrason Nasıl Yapılır?
Vajinal ultrasonda ince ve uzun bir prob kullanılır. Prob üzerine tek kullanımlık koruyucu bir kılıf geçirilir ve kayganlaştırıcı jel sürülür. Ardından vajinal yoldan birkaç santimetre içeri yerleştirilir. Bu konum, rahim ve yumurtalıklara oldukça yakındır ve bu yakınlık görüntü ayrıntısını belirgin biçimde artırır.
İnceleme sırasında jinekolojik masaya yatılır. Mesanenin boş olması istenir; bu nedenle inceleme öncesinde tuvalete gidilmesi hem gereklidir hem de rahatlık sağlar. Prob, farklı açılardan görüntü alabilmek için hafifçe hareket ettirilir. İnceleme genellikle beş ile on dakika sürer.
Yöntem cinsel deneyimi olan kadınlarda uygulanır. İnceleme öncesinde kişiye bilgi verilmesi ve onayının alınması uygulamanın bir parçasıdır. İşlem sırasında rahatsızlık hissedildiğinde bunun belirtilmesi istenir; bu durumda prob konumu değiştirilebilir ya da inceleme sonlandırılabilir.
Karından Ultrason Nasıl Yapılır?
Karından yapılan incelemede daha geniş yüzeyli bir prob kullanılır. Karın alt bölgesine jel sürülür ve prob bu bölge üzerinde gezdirilir. Vücut içine herhangi bir yerleştirme yapılmaz. Kişi sırtüstü yatar ve karın bölgesinin açılabilmesi için kıyafetlerin yukarı toplanması yeterlidir.
Bu yöntemde mesanenin dolu olması gerekir. Dolu mesane, ses dalgalarının rahim ve yumurtalıklara ulaşması için bir pencere oluşturur; bağırsak gazlarının yarattığı engeli de aşmaya yardımcı olur. Bu nedenle inceleme öncesinde belirli miktarda su içilmesi ve tuvalete gidilmemesi istenir.
Süre açısından iki yöntem benzerdir. Karından yapılan incelemede prob dışarıdan uygulandığından herhangi bir rahatsızlık beklenmez; yalnızca dolu mesane nedeniyle karında bir dolgunluk hissi duyulabilir. İnceleme bittikten sonra tuvalete gidilebilir ve bu his hemen geçer.
İki Yöntem Arasındaki Temel Fark Nedir?
Temel fark, probun organlara olan uzaklığıdır. Vajinal incelemede prob rahim ve yumurtalıklara çok yakındır; bu nedenle daha yüksek frekanslı ses dalgaları kullanılabilir ve daha ayrıntılı görüntü elde edilir. Küçük yapılar, ince tabakalar ve erken gebelik bu yöntemle çok daha net değerlendirilir.
Karından yapılan incelemede ses dalgalarının karın duvarı, yağ dokusu ve bağırsaklar arasından geçmesi gerekir. Bu geçiş sırasında ayrıntı bir miktar kaybolur. Buna karşılık bu yöntem daha geniş bir alanı bir arada gösterir. Büyük myomlar, karın içine doğru büyümüş oluşumlar ve ilerlemiş gebelikler bu yöntemle bütünüyle görüntülenebilir.
Bir başka fark hazırlıktır. Vajinal incelemede mesanenin boş, karından yapılan incelemede ise dolu olması istenir. Bu iki gereklilik birbirinin tersidir. Randevu verilirken hangi yöntemin uygulanacağı ve buna göre nasıl hazırlanılacağı belirtilir; bu bilgiye uyulması incelemenin verimini artırır.
Hangi Durumda Hangi Yöntem Tercih Edilir?
Vajinal yöntem, erken gebeliğin değerlendirilmesinde tercih edilir. Gebelik kesesinin yerleşim yeri, bebeğin kalp atımı ve erken dönem ölçümleri bu yöntemle çok daha güvenilir biçimde saptanır. Rahim iç tabakasının kalınlığı ve yapısı da bu yolla daha ayrıntılı incelenir.
Yumurtalıkların değerlendirilmesi, folikül sayımı, küçük kistlerin görüntülenmesi ve rahim ağzı uzunluğunun ölçülmesi de vajinal yöntemin öne çıktığı başlıklardır. Gebe kalmakta güçlük yaşayanlarda yapılan takip incelemeleri genellikle bu yolla yürütülür.
Karından yapılan inceleme ise ilerlemiş gebeliklerde, büyük oluşumların değerlendirilmesinde ve vajinal yolun uygulanamadığı durumlarda kullanılır. Bazı incelemelerde her iki yöntem birlikte uygulanır; genel bir bakış için karından başlanır, ayrıntı gerektiğinde vajinal yönteme geçilir. Bu birlikte kullanım en kapsamlı bilgiyi sunar.
Vajinal Ultrason Ağrılı mıdır?
Vajinal ultrason genellikle ağrılı bir inceleme değildir. Kullanılan prob incedir ve smear alınması sırasında kullanılan aletlerden daha az rahatsızlık verir. Çoğu kadın hissedilen duyguyu hafif bir basınç ya da dolgunluk hissi olarak tanımlar. Belirgin ağrı beklenen bir durum değildir.
Bazı durumlarda rahatsızlık artabilir. Pelvik bölgede süregelen bir ağrı bulunması, enfeksiyon varlığı ya da endometriozis gibi durumlar hassasiyeti artırabilir. Ayrıca kaygı düzeyi yüksek olan kişilerde kaslar kasılır ve bu durum rahatsızlığı belirginleştirir. Bu nedenle sürecin önceden anlatılması yardımcı olur.
İki yöntemin hazırlığı birbirinin tersidir; bu ayrımın bilinmesi gereksiz bekleme ve rahatsızlığı önler. Karından yapılan incelemede ses dalgalarının rahme ulaşabilmesi için önde sıvı dolu bir pencereye gereksinim duyulur, bu nedenle mesanenin dolu olması istenir ve randevudan bir saat önce sıvı alınması önerilir. Vajinal yolla yapılan incelemede ise başlık zaten hedefe yakın konumdadır; dolu mesane bu kez organları yukarı iterek hem görüşü bozar hem baskı hissi yaratır, dolayısıyla önce tuvalete gidilmesi istenir. Hangi yöntemin uygulanacağı belli değilse, mesane dolu gelinip gerektiğinde boşaltılması pratik bir yol olur.
Cinsel Deneyimi Olmayanlarda Hangi Yöntem Kullanılır?
Cinsel deneyimi olmayan kadınlarda vajinal ultrason uygulanmaz. Bu durumda inceleme karından yapılır ve mesanenin dolu olması istenir. Bu yöntemle rahim ve yumurtalıklar hakkında çoğu durumda yeterli bilgi elde edilebilir; ayrıntı düzeyi bir miktar sınırlı kalsa da tanı için genellikle yeterlidir.
Karından yapılan inceleme yeterli bilgi vermediğinde bir başka seçenek gündeme gelebilir. Makat yoluyla yapılan ultrason, vajinal incelemeye yakın bir ayrıntı sunar ve kızlık zarına temas etmez. Bu yöntem yalnızca gerekli görüldüğünde ve kişiyle konuşularak uygulanır.
Yöntem seçiminde kişinin tercihine saygı gösterilmesi esastır. Hangi yöntemin neden düşünüldüğü, ne bilgi vereceği ve sınırlılıkları anlatılır. Kişi istemediğinde alternatif yollar değerlendirilir. İnceleme öncesinde sürecin ayrıntılı biçimde açıklanması, kaygının azalmasına belirgin biçimde katkı sağlar.
Karından Ultrason İçin Mesane Neden Dolu Olmalıdır?
Ses dalgaları sıvı içinden kolayca geçer; hava ise geçişi engeller. Bağırsaklar gaz içerdiğinden, karın alt bölgesinin görüntülenmesinde doğal bir engel oluşturur. Dolu mesane bu engeli aşan bir pencere görevi görür ve ses dalgalarının rahim ile yumurtalıklara ulaşmasını sağlar.
Bunun yanı sıra dolu mesane, bağırsakları yukarı doğru iterek görüş alanını açar. Rahmi de daha uygun bir açıyla konumlandırır. Bu iki etki birlikte görüntü kalitesini belirgin biçimde artırır. Mesane boşken yapılan inceleme çoğu zaman yeterli bilgi vermez.
Uygulamada inceleme öncesinde yaklaşık bir saat kadar önce belirli miktarda su içilmesi ve tuvalete gidilmemesi istenir. Bu miktar merkeze göre değişebilir. Aşırı doldurulmuş bir mesane ise rahatsızlık verebilir ve görüntüyü de olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle verilen ölçüye uyulması yerinde olur.
Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?
Adet düzeninde belirgin değişiklik, adet dışı kanama, karın alt bölgesinde süregelen ağrı ve ilişki sırasında ağrı gibi şikâyetler değerlendirme gerektiren durumlardır. Bu şikâyetlerin değerlendirilmesinde ultrason genellikle ilk basamağı oluşturur ve hangi yöntemin kullanılacağı muayene sırasında belirlenir.
Gebelik şüphesi bulunduğunda ve gebeliğin erken döneminde kanama ya da ağrı ortaya çıktığında gecikmeden başvurulmalıdır. Bu durumda vajinal ultrason gebeliğin yerleşim yerinin değerlendirilmesi açısından önemli bilgi verir. Menopoz sonrası dönemde görülen her türlü kanama da beklenmeden bildirilmelidir.
Şikâyet bulunmasa dahi düzenli kadın sağlığı kontrollerinin sürdürülmesi önerilir. Bu kontroller sırasında yapılan ultrason, belirti vermeyen bulguların fark edilmesini sağlayabilir. İnceleme yöntemi konusunda çekince bulunanların bunu önceden paylaşması, uygun bir yaklaşımın planlanmasına olanak tanır.
